On Birinci İmam’ın şahadetinden sonra, hicrî 260 yılından 329 yılına kadar, yani 69 yıl Gaybet-i Suğra (Küçük Gizlilik) döne-midir.[1] O andan, Hz. Mehdi’nin (a.s) zuhur edeceği zamana kadar geçen dönem de, Gaybet-i Kübra (Büyük Gizlilik) dö-nemidir.
Gaybet-i Suğra’da halkın İmam Mehdi (a.s) ile irtibatı tama-men kesilmediyse de sınırlıydı. Şiîler, Şia’nın büyüklerinden olan “Özel Naipler” vasıtasıyla sorunlarını İmam’a ulaştırıp cevap alabiliyorlardı. Bazen bizzat İmam’la görüşmek de mümkündü. Bu zaman dilimi (Gaybet-i Suğra); halk ile İmam arasındaki irtibatın tamamen koptuğu, insanların, vazifeleri-ni öğrenmek için İmam’ın genel vekilleri olan müçtehitlere ve fakihlere müracaat ederek elde ettikleri Gaybet-i Kübra döne-mine hazırlık olarak tanımlanabilir.
Eğer Gaybet-i Kübra ansızın ve birden gerçekleşseydi, dü-şüncelerin sapmasına ve zihinlerin onu kabullenmeye ha-zır olmadıklarına ve reddine sebep olabilirdi. Ama Gaybet-i Suğra müddetince zihinler yavaş-yavaş hazırlandı ve daha sonra Gaybet-i Kübra başladı.
Yine Gaybet-i Suğra zamanında, özel naipler vasıtasıyla İmam (a.s) ile sağlanan irtibat ve yine o dönemde Şiîlerden bazılarının İmam Mehdi’nin (a.s) huzuruna gitmesi, onun do-ğum ve yaşadığı meselesini daha fazla sabitleştirdi.
Gaybet-i Kübra eğer bunlardan önce olmuş olsaydı, belki de bu mesele bu kadar açık olmayacak ve bazıları şüpheye düşe-cekti. Allah Teâlâ kendi hikmetiyle İmam-ı Zaman’ın gaybe-tini (Peygamber (s.a.a) ve İmamların (a.s) bildirdiği gibi) iki şekilde karar kılmıştır. Birincisi ikincisine hazırlık maksadı güdülen, süresi kısa ve daha az olan gaybet dönemi; ikincisi ise bundan hemen sonra başlayan uzun süreli Gaybet-i Kübra dönemidir.
Ehlibeyt’e tâbi olanların, inançlarında sabit kalmaları ve sar-sıntı geçirmemeleri, Ehlibeyt İmamları’na olan inançlarını yitirmemeleri, İmam Mehdi’yi (a.s) ve ilâhî kurtuluşu bek-lemeleri gerekir. İmam Mehdi’nin (a.s) kıyam ve zuhurunun gerçekleşmesi ve bütün insanlığın kurtuluş ve saadete ermesi yönünde ilâhî emrin tahakkuk bulması için müminler, gaybet zamanında Allah’ın dinine sımsıkı sarılıp kendini her yönden eğitmeli ve takvalı olmalıdırlar.
Gaybet-i Suğra zamanında Şia büyüklerinden dört kişi, İmam Mehdi’nin (a.s) özel naibi olmuştur. Bunlar İmam’ın huzuru-na gider, halkın sorularını İmam’a ulaştırır, İmam’ın da mek-tupların kenarına yazdığı cevapları halka iletirdi.
Bu dört naibin dışında İmam’ın (a.s) çeşitli şehirlerde de vekilleri vardı. Onlar ya bu dört naip vasıtasıyla halkın meselelerini İmam’a (a.s) ulaştırıyorlardı ve İmam (a.f) ta-
rafından onlara mektup ve fermanlar çıkarılıyordu[2] veya Merhum Ayetullah Seyyid Muhsin Emin’in dediği gibi bu dört kişi mutlak ve umumî temsilci idiler; bunların dışın-da kalan diğerleri ise hususî işler için görevlendirilmişlerdi; Ebu Hüseyin Muhammed b. Cafer b. Esed, Ahmed b. İshak-ı Eş’arî, İbrahim b. Muhammed el-Hemdanî ve Ahmed b. Hamza b. el-Yese gibi.[3]
Dört naip ise sırasıyla şunlardır:
1- Ebu Amr Osman b. Said el-Amrî.
2- Ebu Cafer Muhammed b. Osman b. Said el-Amrî
3- Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Ruh Nevbahtî.
4- Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed Semerî.
Ebu Amr Osman b. Said el-Amrî, halkın güvenini kazanmış değerli bir şahıstı; İmam Hâdi (a.s) ile İmam Hasan Askerî’nin (a.s) vekilleri idi.[4] İmam Mehdi’nin (a.s) emri ile İmam Hasan Askerî’yi (a.s) kefenleme ve defnetme işlerini üzerine aldı.[5]
Samarra’da Askerîyye mahallesinde ikamet etmesinden dola-yı “Askerî” lakabıyla da anılırdı. Saray memurları; üstlendiği sorumluluklardan haberdar olmasınlar, İmam’a (a.s) yaptığı hizmetleri ve işi anlamasınlar diye yağ satardı.[6] İmam Askerî (a.s) ile görüşmeleri zor olduğundan, Şiîlerin dinî ödemele-
ri onun vasıtasıyla İmam’a gönderiliyordu ve Osman b. Said bunları yağ kaplarının içine koyarak İmam’a götürüyordu.[7]
Ahmed b. İshak Kummî der ki:
İmam Hâdi’nin (a.s) huzuruna müşerref oldum ve “Ben her zaman burada olamıyorum, olduğum zamanlar da her zaman sizi göremiyorum, böyle bir hâldeyken kime müracaat edeyim ve kime itaat edeyim?” dedim. İmam buyurdu ki: “Bu, Ebu Amr (Osman b. Said el-Amrî) güvenilir ve emin bir kişidir. Benden taraf size ne der ve ne ulaştırırsa, bendendir.”
Ahmed b. İshak der ki:
İmam Hâdi’nin (a.s) vefatından sonra, İmam Askerî’nin (a.s) yanına gittim ve aynı sözümü tekrarladım. O da de-ğerli babaları gibi şöyle buyurdu: “Ebu Amr; emin ve geçmiş İmamların güvenini kazanmış, benim hayatımda ve hayatımdan sonra inandığım kişidir. Size bir şey söylerse, benden söylemiş ve bir şey ulaştırırsa, benden ulaştırmıştır.”[8]
Ebu Amr Osman b. Said el-Amrî, İmam Hasan Askerî’den (a.s) sonra İmam Mehdi’nin (a.s) fermanı üzere naipliğini sürdürdü. Şiîler sorunlarını ona götürür ve İmam’ın cevabını onun vasıtasıyla alıp halka ulaştırırlardı.[9]
Merhum Muhakkik Damad, “Sırat-ı Mustakim” adlı kitabın-da şöyle yazar:
Şeyh Osman b. Said el-Amrî şöyle nakleder: İbn Ebî Ganim Gazvinî: “İmam Askerî’nin (a.s) vefat ettiği zaman evladı yok-tu.” dedi. Bunun üzerine Şiîler onunla kavga edip tartıştılar
ve ardından İmam’a mürekkepsiz bir mektup yazdılar. Yani sözlerini, mürekkebe batırılmamış kuru kalemle bir kâğıda yazdılar ki, İmam’ın cevabı bir delil, bir mucize olsun. İmam (a.s) tarafından verilen cevabın metni şöyledir:
Bismillahirrahmanirrahim
Allah, sizi ve bizi fitne ve sapıklıktan korusun. Sizlerden bir grubunuzun, din ve emîr sahiplerinin doğumunda şek ve şüphe ettiği bize ulaştı. Bu haber bizi üzdü ve mü-teessir etti. Elbette bu üzgünlük, sizin içindir; bizim için değil. Çünkü hak da, Allah da bizimledir. Birinin bizler-den uzaklaşması, korkmamıza sebep olmaz. Bizi yaratan Allah’tır, diğer varlıklar ise bizim sayemizde yaratılmış-tır. (Yani biz Allah’ın feyizlerinden faydalanıyoruz, halk da bizim feyizlerimizden yararlanır.) Niye şüpheye ka-pılmışsınız? İmamlarınızdan size ulaşan şeyin geçekle-şeceğini bilmiyor musunuz? (Geçmiş İmamlar, Kaim’in (a.s) gaybet edeceğini bildirdiler.) Acaba Allah Teâlâ’nın Âdem’in (a.s) zamanından geçmiş İmam’a (babama) ka-dar halkın sığınması için sığınaklar ve halkın, vasıtasıyla hidayet bulması için alametler bıraktığını ve bir bayrak gizlendiğinde diğer bir bayrağın açığa çıktığını ve bir yıldız battığında başka bir yıldızın doğduğunu görme-diniz mi? Acaba Allah’ın geçmiş İmam’ın ruhunu alıp kendine doğru götürdükten sonra kendi dinini batıl etti-ğini, kendisi ve yaratıkları arasındaki sebep ve vesileleri kopardığını mı zannediyorsunuz? Asla böyle değildir! Hoşlanmadıkları hâlde kıyamet kopuncaya ve Allah’ın emri zahir oluncaya kadar da böyle olmayacaktır. Öyleyse Allah’tan korkun, bize teslim olun ve işleri bize bırakın. Ben size nasihat ettim, Allah bana ve size şahittir.[10]
Osman b. Said, ölümünden önce İmam Mehdi’nin (a.s) em-riyle oğlu Ebu Cafer Muhammed b. Osman’ı İmam Mehdi’nin (a.s) vekil ve naibi olarak tanıttı.
Muhammed b. Osman da babası gibi Şia büyüklerinden olup takva, adalet ve yücelik bakımından Şiîlerin güven ve saygı-sını kazanmıştı. Daha önce de İmam Hasan Askerî (a.s) onun ve babasının güvenilir ve itimat edilir olduğunu belirtmişti.
Merhum Şeyh Tusî şöyle yazar:
Bütün Şiîler onun adaleti, takvası, emanete sadık olduğu hususunda hemfikirdirler.[11]
Birinci naip Osman b. Said’in vefatından sonra, onun ölümü ve oğlunun naipliği hakkında İmam Mehdi (a.s) tarafından şöyle bir tevki geldi:
Doğrusu biz Allah’tanız ve yine O’na dönenleriz. O’nun emrine teslim ve O’nun takdirine rıza göstermişiz. Baban kutlu yaşadı ve tertemiz öldü, Allah ona rahmet etsin, onu İmamlarına ve efendilerine kavuştursun. Üstün ve yüce Allah’a, İmamlara yakınlık kastıyla onların işlerinde ça-lışmaktan geri kalmadı. Allah onu nurlu kılsın; hatalarını bağışlasın.
Tevkiin diğer bir yerinde şöyle buyurmuştur:
Allah senin sevabını artırsın, musibetinde sana güzel sabır versin. Siz yaslı olduğunuz gibi, biz de yaslıyız. O ayrılı-ğıyla, seni de, bizi de yalnız bıraktı. Allah, göçtüğü yerde onu sevindirsin. Kutluluğunun en yüce delili şu ki: Allah ona, kendisinden sonra yerine geçmesi, onun işini yüklen-mesi ve onu rahmetle anmasını sağlamak için senin gibi bir oğul vermiş. Ben, Allah’a hamdolsun derim; çünkü onun yerine geçmenle canlar huzur içinde. Üstün ve yüce Allah’ın seni onun yerine geçirmesiyle, gönüller rahatla-mış oldu. Allah yardımcın olsun; sana güç-kuvvet versin, yardım etsin, başarı versin; dostun, koruyucun, görüp gö-zeteninolsun.[12]
Abdullah b. Cafer Himyerî diyor ki:
Osman b. Said dünyadan göçtüğü zaman, İmam Mehdi (a.s), daha önce bizimle yazıştığı el yazısının aynıyla bir mektupta Ebu Cafer’i (Muhammed b. Osman b. Said el-Amrî) babasının yerine atamıştı.[13]
Yine başka bir tevkide, İshak b. Yakub Kuleynî’nin sorularına cevap olarak şöyle yazmıştır:
… Muhammed b. Osman el-Amrî’ye gelince; Allah ondan ve öncesinde yaşayan babasından razı olsun, doğrusu o, benim güvendiğim biridir; benim tarafımdan yazdığı şey, benim yazdığım şeydir.[14]
Abdullah b. Cafer Himyerî der ki:
Muhammed b. Osman’a: “Mehdi’yi gördün mü?” diye sor-dum. Dedi ki: “Evet, onunla son olarak Kâbe’nin kenarın-da görüştüğümüzde şöyle buyurdu:
“Allah’ım! Bana vaadini verdiğin şeyi gerçekleştir.”[15]
Yine Müstecar’da[16] şöyle dediğini gördüm:
“Allah’ım! Düşmanlarımdan intikam al.”[17]
Yine Muhammed b. Osman diyor ki:
İmam Mehdi (a.s) her yıl hac töreninde hazır bulunur; o milleti görür ve tanır; halk da onu görür, fakat tanımaz.[18]
Muhammed b. Osman, kendisi için bir mezar hazırlamış ve üzerini sace (bir çeşit elbise ve bez) ile örtmüştü ve onun üze-rine de Kur’ân’dan ayetler ve Masum İmamların isimlerini yazmıştı. Her gün onun içine girer, bir cüz Kur’ân okur, sonra daçıkardı.[19]
Bu değerli kişi, ölmeden önce öleceği zamanı bildirmiş ve aynı günde de ölmüştü.[20] Ölümünden önce Şia büyüklerin-den bir grup, onun yanına gitti. İmam Mehdi’nin (a.s) emriyle Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Ruh Nevbahtî’yi kendinden sonraki naip ve İmam (a.s) ile irtibatı sürdürecek şahıs olarak tanıttı ve “O, benim yerime geçecek; artık işlerinizde ona müracaat edin.”[21] diye de buyurdu.
Ebu Cafer Muhammed b. Osman el-Amrî hicrî 305 yılında vefat etti.[22]
Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Ruh Nevbahtî, dost ve düşman ya-nında özel bir azamet ve değere sahipti. Akıl, takva, fazilet ve ileri görüşlülüğü ile tanınır, çeşitli mezhebî fırkaların geneli tarafından sevilip sayılırdı.
İkinci sefir Muhammed b. Osman el-Amrî’nin zamanında bazı işlerin mesuliyetini üstlenmişti. Muhammed b. Osman’ın yakın dostları arasında Cafer b. Ahmed b. Mutil el-Kummî herkesten daha fazla onunla samimi ve irtibatta idi. Hatta Muhammed b. Osman ihtizar (can verme) hâlindeyken, Cafer b. Ahmed onun baş tarafında, Hüseyin b. Ruh da ayak tarafında oturmuştu.[23]
Muhammed b. Osman el-Amrî, Cafer b. Ahmed’e dönerek dedi ki:
İşleri Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Ruh’a bırakmam emredil-miştir.
Bunun üzerine Cafer b. Ahmed yerinden kalkarak Hüseyin b. Ruh’un elinden tutup Muhammed b. Osman’ın baş tarafına oturttu, kendisi de onun ayak tarafına geçti.[24]
Hz. Mehdi (a.s) tarafından, Hüseyin b. Ruh hakkında gönde-rilen tevkide şöyle geçer: Biz onu tanıyoruz, Allah Teâlâ hayır ve rızasını ona tanıt-sın ve hükmü ile ona yardımcı olsun. Onun mektubundan haberdar olduk. Ona karşı güven ve itimadımız var. Bizim
yanımızda onu sevindirecek kadar bir makam ve derece var. Allah iyiliğini artırsın. Doğrusu Allah, her şeyin ve-lisidir; her şeye kadirdir. Ortağı olmayan Allah’a hamdol-sun ve Allah’ın selâmı peygamber olarak göndermiş oldu-ğu Muhammed’e ve Ehlibeyti’ne olsun.
Bu mektup, hicrî kamerî 305 yılı şevval ayının altısı pazar günü yazılmıştır.[25]
Birçok kitap yazmış olan Bağdat’ın büyük kelam âlimle-rinden ve Nevbahtî soyunun büyüğü olan Ebu Sehl Nev bahtî’ye: “Niçin Şeyh Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Ruh sefirlik mevkiine erişti de, siz bu makama erişemediniz?” diye sor-duklarında, dedi ki:
Onlar (İmamlar) seçilecek kimseyi herkesten daha iyi bilir-ler (liyakatli ve daha uygun olanı tercih ederler). Ama ben davranış ve tartışması sert olan biriyim. Eğer ben İmam Mehdi’nin sefiri olsaydım ve şimdi Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Ruh’un (sefirlik sebebiyle) bildiği gibi Mehdi’nin (a.s) yerini bilseydim ve (İmam’ın hakkında muhaliflerle bah-se giriştiğimde) zor duruma düşseydim, (kendimi kontrol edemeyip) İmam’ın yerini açığa vurabilirdim. Ama Ebu’l-Kasım (sır saklama ve kaçınmada öyle bir kişidir ki) eğer İmam onun gömleği altında gizlense ve onu kesici aletler-le lime lime etseler de, onu açığa vurmaz (yerini düşmana bellietmez).[26]
Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Ruh, yirmi bir yıl civarında İmam’ın naipliğini yaptı ve ölmeden önce İmam’ın emriyle naipliği Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed Semerî’ye bıraktı ve hicrî 326 yılının Şaban ayında vefat etti. Mezarı Bağdat’tadır.
Munteha’l-Makal kitabının yazarı, dördüncü naip Ebu’l-Ha san Ali b. Muhammed Semerî hakkında şöyle yazar:
O, anlatılamayacak kadar büyük bir azamete, değere sa-hiptir.[27]
O değerli zat, İmam Mehdi’nin (a.s) emri ile Hüseyin b. Ruh’ tan sonra İmam’ın (a.s) sefiri olarak Şiîlerin sorunlarının halli için görevlendirildi.
Merhum Muhaddis Kummî şöyle yazar:
Ebu’l-Hasan Semerî, bir gün yanında olan seçkinlerden bir gruba: “Allah size Ali b. Babeveyh Kummî’nin mate-minden dolayı mükâfat versin; o, şimdi dünyadan göçtü.” buyurdu.
Onlar saat, gün ve ayı not aldılar; 17 veya 18 gün sonra Ali b. Babaveyh Kummî’nin o tarihte vefat etmiş olduğunu öğrendiler.
Ali b. Muhammed Semerî, hicrî 329 yılında vefat etti.[28] Vefatından önce Şiîlerden bir grup onun etrafında toplanarak: “Senden sonra kim sefir olacaktır?” diye sordular. Dedi ki: “Bu konuda hiç kimseye vasiyet etmek için görevlendirilmedim.”[29]
Daha sonra Hz. Mehdi (a.s) tarafından bu konuda sadır olan tevkii Şiîlere gösterdi. Onlar da bu tevkiden kopya aldılar. Tevkiin metninin tercümesi şöyledir:
Bismillahirrahmanirrahim
Ey Ali b. Muhammed Semerî! Allah senin musibetin-de kardeşlerinin mükâfatını arttırsın. Sen altı gün sonra dünyadan göçeceksin. Onun için, işlerini derleyip topar-la. Ölümünden sonra yerine geçmek üzere birisi hakkın-da tavsiyede bulunma. Doğrusu Gaybet-i Kübra dönemi başlamıştır artık. Allah Teâlâ izin vermedikçe zuhur ol-mayacaktır. Zuhur, ancak O’nun izniyle olur. Bu da uzun bir zaman sonra, kalpler taşlaştıktan ve yeryüzü zulüm-le dolduktan sonra olacaktır. Çok geçmeden Şiîlerimden beni gördüklerini (sefir unvanıyla benimle irtibatta ol-duklarını) söyleyenler çıkacak. Ama bilin ki Süfyanî’nin çıkmasından ve yüksek çığlık[30] duyulmasından önce bu iddiada (sefirlik ve vekillik unvanıyla görme iddiasında) bulunan herkes yalan söylemektedir. Güç ve kuvvet, an-cakAllah’tandır.[31]
Altıncı gün Ali b. Muhammed Semerî dünyadan göçtü ve He lencî caddesinde Ebu İtab Nehri’nin kenarında toprağa verildi.[32]
İmam’ın hususî sefirleri kendi dönemlerindeki insanların en takvalısı, en asaletlisi ve Şiîlerin en çok güvenip itimat ettik-leri kimselerdi. Gaybet-i Suğra boyunca Şiîler soru ve müş-küllerini onlara arz ediyorlardı ve İmam cevabını onların va-sıtasıyla Şiîlere gönderiyordu. O zaman bu gibi irtibat herkes için mümkün idi. Hatta yüce şahsiyetli kimselerden bazıları hususî sefirler vasıtasıyla İmam’ın (a.f) huzuruna gidip gö-rüşme imkânı bulmuşlardır. Bu müddet zarfında hususî se-firler vasıtasıyla İmam-ı Zaman’dan (a.f) görülen keramet ve mucizeler, Şiîleri onlar hakkında daha fazla tatmin ediyordu.
Merhum Şeyh Tusî, el-İhticac kitabında şöyle yazar:
İmam’ın (a.s) açık emri ve önceki sefirin tanıtması, belirt-mesi ve tayin etmesi olmadan İmam’ın özel vekillerinden hiçbiri sefirlik iddiasında bulunmamış ve Şiîler de, İmam Mehdi (a.s) tarafından onların sözlerinin doğruluğu ve se-firliklerinin gerçekliğine delalet eden bir mucize ve alamet görmeyinceye kadar, onların hiçbirinin sözünü kabul et-memişlerdir.[33]
Gaybet-i Suğra’nın müddetinin son bulmasıyla Gaybet-i Küb ra dönemi başladı. Bu dönem şimdiye kadar devam etmekte ve ne zaman biteceğini de ancak Allah bilmektedir.
Gaybet-i Suğra zamanında halk hususi sefirler vasıtasıyla so-runlarının cevaplarını Hz. Mehdi’den (a.s) alabiliyorlardı. Bu zamanda aynı şeyin mümkün olmayışından dolayı halkın, soru ve sorunlarının cevabını, Hz. Mehdi’nin umumî sefirle-rine (müçtehitler) müracaat ederek almaları gerekmektedir. Çünkü onların görüşü, hususî hüküm ve rivayet hükmü ge-reğince hüccettir. Merhum Keşşî şöyle der:
Hz. Mehdi (a.s) tarafından çıkarılan tevkide İmam (a.s) şöyle buyurmuştur:
Dostlarımızın, bizce güvenilir olan kimselerin bizden nak-lettikleri şeylerde şüphede kalmaları için hiçbir özür ve bahaneleri yoktur. Çünkü sırrımızı, onlara bıraktığımızı ve onlara verdiğimizi bildiler.[34]
Şeyh Tusî, Şeyh Saduk ve Şeyh Tabersî de, İshak b. Ammar’dan şöyle nakletmişlerdir:
Mevlam İmam Mehdi (-a.s- Şiîlerin gaybet zamanındaki vazifesi hakkında) şöyle buyurmuştur:
“Karşılaştığınız olaylarda, hadislerimizi rivayet edenlere müra-caat ediniz. Çünkü onlar sizin üzerinize benim hüccetimdir ve ben de onların üzerine Allah’ın hüccetiyim.”[35]
Merhum Tabersî, el-İhticac adlı kitabında İmam Cafer Sadık’ın (a.s) bir hadiste şöyle buyurduğunu nakleder:
Nefsini kontrol eden, dinini koruyan, heva ve hevesine muhalif olan, mevlasına (İmamlara -a.s-) itaat eden fakih-lerden birini taklit etmek avam halk için gereklidir.[36]
Böylece Gaybet-i Kübra döneminde Müslümanların mesele-lerinin halledilmesi için Veliyy-i Fakih mesul olmuştur. Gerçi fakihler için fetva ve hüküm verme makamı daha önceden Masum İmamlar (üzerlerine selâm olsun) tarafından beyan ve tasvip edilmişti; ama İslâm fakihlerinin resmiyeti bu tarih-ten itibaren başladı, İmam Mehdi’nin (a.s) zuhuruna kadar da devam edecektir.
Kaynak: Hz. Mehdi (a.s) (Ehlibeyt Serisi-14)/ Telif Komisyonu.
