İmam Ali Naki’nin (a.s) Samarra’ya Davet Edilmesi
Zalim halifeler, Ehlibeyt İmamları’nın (a.s) toplumdaki etkilerini gördükleri ve halkın o yüce zatlara yönelme endişesi duydukları için onları kendi hâllerine bırakmalarının imkânsızlığı çok açık bir şekilde ortadaydı. Mütevekkil’in, bütün geçmişlerini saran bu korku dışında, Ali Oğulları’na karşı duyduğu kin ve nefret de muhalefet ve baskılarını artırması için başka sebepti. Bu nedenle de İmam Ali Naki’yi (a.s) Medine’den getirip kendi yakınında gözaltında bulundurmaya karar verdi.
Mütevekkil, hicrî 243. yılında İmam’ı (a.s) saygılı bir şekilde Medine’den Samarra’ya sürgün edip kendisinin askerî karargâhının yanında bir eve yerleştirdi. İmam Ali Naki (a.s) hayatının sonuna kadar, yani Hicret’in 254. yılına kadar o mahallede kaldı. Mütevekkil sürekli İmam’ı (a.s) sıkı bir şekilde gözaltında bulunduruyor ve denetliyordu. Ondan sonraki halifeler de onu şehit oluncaya kadar öylece göz hapsinde tuttular.[1]
İmam Ali Naki’nin (a.s) sürgüne gönderilme olayı şöyledir:
Mütevekkil’in döneminde Medine’de askerî işleri üstlenen ve halka namaz kıldıran Abdullah b. Muhammed adında bir adam İmam’a (a.s) eziyet ediyor, Mütevekkil’in yanında onun aleyhinde konuşuyordu. İmam Ali Naki (a.s) bundan haberdar olunca Mütevekkil’e bir mektup yazarak Abdullah b. Muhammed’in yalan ve düşmanlığını hatırlattı ona. Bunun üzerine Mütevekkil İmam Ali Naki’nin (a.s) mektubuna cevap yazıp onu saygıyla Samarra’ya davet etmelerini emretti. Mütevekkil’in İmam’a (a.s) yazdığı mektup şöyledir:
Bismillahirrahmanirrahim. Gerçekten de emîr sizin makamınızı bilip akrabalığınızı gözetmekte ve hakkını eda etmeyi gerekli görmektedir. Emîr, Abdullah b. Muhammed’i sizin hakkınızdaki cehaleti, saygısızlığı ve sizi suçlamasından dolayı Medine’deki makamından azletmiştir. Emîr, sizin bu suçlamalardan münezzeh olup, söz ve davranışlarınızda iyi niyetli olduğunuzu ve kendinizi suçlanma pozisyonuna düşürecek davranışlarda bulunmadığınızı biliyor. Abdullah b. Muhammed’in yerine Muhammed b. Fazl’ı atamış ve ona size karşı saygı gösterip ikramda bulunmasını, emir ve görüşlerinize itaat etmesini emretmiştir; ancak Emîr dört gözle sizi bekliyor ve sizinle ahdini yenilemek istiyor. O hâlde eğer siz de onunla görüşmeyi ve yanında kalmayı istiyorsanız aileniz, dostlarınız ve hizmetçilerinizden istediğinizi seçip uygun bir zamanda bize geliniz. Yolculuk zamanı, yol arasında konaklayacağınız yerler ve güzergâhı seçmek hepsi sizin isteğinize göre olacaktır. Eğer isterseniz Emîr’in arkadaşı, ordusuyla birlikte nasıl uygun görürseniz sizinle birlikte hareket etsin. Ona, size itaat etmesini emrettik; o hâlde Emîr’le görüşünceye kadar Allah’tan hayır talebinde bulun. Onun yanında kardeşleri, çocukları, ailesi ve akrabalarından hiçbiri sizden daha aziz değildir. Vesselam.
Şüphesiz İmam Ali Naki (a.s) Mütevekkil’in kötü niyetinden haberdardı; fakat Samarra’ya gitmekten başka çaresi yoktu. Çünkü Mütevekkil’in davetini reddetmek, laf taşıyan müfsitler için bir belge olur, Mütevekkil’i daha fazla tahrik eder ve eline uygun bir bahane verirdi. İmam’ın, (a.s) Mütevekkil’in uğursuz niyetini bildiği ve bu yolculuğa mecbur kaldığı için çıktığının delili, daha sonra Samarra’da: “Beni Medine’den zorla Samarra’ya getirdiler.” şeklindeki buyruğudur.[2]
Her halükârda, İmam (a.s) mektubu aldıktan sonra Samarra’ya doğru hareket etti. Bu yolculukta Yahya b. Herseme de onunla birlikteydi. Samarra’ya ulaştıklarında Mütevekkil, İmam’ın (a.s) aynı gün şehre girmesine izin vermedi; onu dilencilerle sefillerin bulunduğu “Hanu’s-Saalik” adındaki uygun olmayan yerde tutmalarını emretti. İmam (a.s), o gün orada kaldı. Mütevekkil daha sonra onun için başka bir ev hazırlayarak oraya yerleştirdi. Görünüşte İmam’a (a.s) saygı gösterirken, gizlice onu zayıf düşürmeye ve kötülemeye çalışıyordu. Fakat buna gücü yetmiyordu.[3]
Salah b. Said şöyle diyor:
İmam Ali Naki Hanu’s-Saalik’e geldiği gün huzuruna giderek: “Size feda olayım; bu zalimler her şeyde sizin nurunuzu söndürmek ve sizi küçük düşürmek istiyorlar. Bu yüzden sizi sefil kişilerin kaldığı bu kervansaraya indirdiler.” dedim.
Bunun üzerine İmam (a.s) parmağıyla bir noktaya işaret ederek: “Ey Said! Şuraya bak!” buyurdu!
Ben İmam’ın (a.s) işaret ettiği noktaya bakınca, orada meyve dolu, içinden ırmaklar akan, el sürülmemiş tertemiz inciler gibi huriler ve hizmetçiler bulunan süslenmiş bağlar gördüm. Bu manzaraya çok şaşırdım.
Bunun üzerine İmam (a.s): “Biz nerede olursak olalım, bunlar bizim içindir. Ey Said’in oğlu! Biz Hanu’s-Saalik’te değiliz.” buyurdu.[4]
İmam Ali Naki (a.s) Samarra’daki ikameti döneminde çok ıstıraplar çekti. Özellikle Mütevekkil tarafından sürekli tehdit ve eziyetlere maruz kaldı. İmam bu dönemde sürekli tehlikeyle karşı karşıyaydı. Aşağıda değineceğimiz örnekler İmam Ali Naki’nin (a.s) Samarra’daki durumunun ciddiyetini, onun zalim tağutlar karşısında istikamet, direnç ve büyük tahammülünü gösteriyor:
Sagar b. Ebu Dülef şöyle diyor:
İmam Ali Naki’yi (a.s) Samarra’ya getirdiklerinde durumunu sormak için yanına gittim. Mütevekkil’in kapıcısı Zerrafî beni görünce içeri girmemi emretti. Sonra: “Niçin geldin buraya?” diye sordu. Ben: “Hayır bir iş için.” dedim.
Bana: “Otur.” demesi üzerine oturdum; fakat korkuyordum. İçimden, “(İmam’ın ziyaretine gelmek ve böyle tehlikeli bir işe girişmekle) hata ettim.” dedim.
Zerrafî etrafındaki insanları uzaklaştırdı. Yalnız kalınca:
– Ne işin var; neden geldin buraya? dedi.
Ben yine:
– Hayır bir iş için geldim, dedim.
Zerrafî:
– Galiba efendinin durumunu sormak için geldin, dedi.
Dedim ki:
– Benim efendim kimdir ki? Benim efendim Halife’dir!
Zerrafî:
– Sus, dedi, senin efendin hak üzeredir. Korkma! Ben de seninle aynı inançtayım ve onu imam bilmekteyim.
Bunun üzerine Allah’a şükrettim. Sonra Zerrafî:
– Onun yanına gitmek istiyor musun? dedi.
Ben:
– Evet, dedim.
– O hâlde postacının dışarı çıkması için biraz bekle, dedi.
Adam dışarı çıkınca kölesine: “Bunu, o Alevinin hapsedildiği hücreye götür; onun yanına bırakarak geri dön.” dedi.
İmam’ın (a.s) huzuruna girince, onun bir hasırın üzerinde oturduğunu ve önünde bir mezar kazılmış olduğunu gördüm. Selâm verdim. İmam (a.s): “Otur.” buyurdu. Oturduktan sonra: “Niçin geldin?” diye sordu.
“Hâl ve hatırınızı sormak için geldim.” dedim.
Sonra kazılmış olan o mezara bakarak ağladım. İmam (a.s): “Ağlama; şimdilik bana hiçbir zarar ulaşmayacaktır.” buyurdu.
Ben Allah’a şükrettim. Sonra bir hadisin anlamını sordum; İmam (a.s) sorumu cevapladı ve daha sonra şöyle buyurdu:
“Beni bırakıp dışarı çık. Seni emniyette görmüyorum; sana bir zarar gelmesinden endişeleniyorum.”[5]
Ehlisünnet’in ileri gelen âlimlerinden İbn Cevzî şöyle yazıyor:
Bir defasında Mütevekkil’in yanında, “İmam’ın evinde Kum’daki Şiîlerinden gelen silah, yazılar ve diğer şeyler var ve sizin hükümetinize karşı saldırıya hazırlanıyorlar.” diye İmam Ali Naki’yi çekiştirdiler. Mütevekkil bir grubu onun evine gönderdi. Onlar geceleyin İmam’ın (a.s) evine saldırdılar. Fakat bir şey bulamadılar. O sırada İmam’ı (a.s) yalnız başına bir odaya çekilmiş ve kapıyı kendi üzerine kapmış bir hâlde buldular. Üzerinde yünden bir elbise vardı; ince kumlar üzerinde oturmuş, Allah’a ibadet edip Kur’ân okuyordu.
İmam’ı (a.s) o hâliyle Mütevekkil’in yanına götürüp: “Evinde bir şey bulamadık; kıbleye doğru oturup Kur’ân okuduğu hâlde gördük onu.” dediler.
Mütevekkil, İmam’ı (a.s) görünce, onun azamet ve heybeti karşısında elinde olmaksızın ona saygı gösterip yanında oturttu, sonra elindeki şarap kadehini ona sundu. İmam (a.s) yemin ederek: “Benim etim, kanım böyle bir şeye karışmamıştır; beni muaf gör.” diye buyurması üzerine Mütevekkil bundan vazgeçip, “O hâlde bir şiir oku!” dedi.
İmam (a.s): “Ezberimde az şiir var.” buyurduysa da, Mütevekkil: “İlla da okuyacaksın.” diye ısrar edince, şu şiirleri okudu:
Bâtû alâ guleli’l-ecbâli tahrisuhum
Gulbu’r-ricâli femâ eğnethumu’l-gulelu
Ve’stenzelû ba’de izzin an maâgilihim
Fe ûdiû huferen yâ bi’se mâ nezelû
Nâdâhum min ba’di defnihim
Eyne’l-esâviru ve’t-tîcânu ve’l-hulelu
Eyne’l-vucûhu’l-letî kânete munaameten
Min dûnihâ tudrebu’l-estâru ve’l-kilelu
Fe efsaha’l-kabru anhum hîne sâlehum
Tilke’l-vucûhu aleyhe’d-dûdu tentakılu
Anlamı:
İnsanlar korunmak için dağ tepelerine tırmandılar.
Yiğit kişilerdi, ama o tepeler fayda etmedi onlara, yenildiler.
Yüceldiler, sonra düşürüldüler; çukurlara (mezarlara) yerleştiler
Ne de kötü yerlerdi onlara, yerleştikleri yerler (mezarlar)!
Gömülüp gittiler; sonra da bir feryat eden, artlarından bağırdı:
“Nerede bilezikleri, taçları, iftihar edilen süslü elbiseleri,
tahtları?”
“Ne oldu o nazla nimetlerle beslenen ve süslenen yüzler?
Hani vaktiyle perdelerle gizlenirdi?”
Kabir bu soruyu onun yerine şöyle cevaplar:
“Şimdi o yüzlerde oynaşıp dolaşmaktadır kurtlar.”
İmam Ali Naki’nin (a.s) bu şiiri öyle bir etki bıraktı ki, Mütevekkil kendini tutamayıp şiddetle ağladı. Gözyaşlarından sakalı ıslanmıştı; o an mecliste olanlar da ağladılar. Mütevekkil şarap sofrasını toplamalarını emretti. Sonra İmam’a dört bin dirhem sunarak saygıyla evine gönderdi.[6]
İmam’ın Evine Düzenlenen Diğer Bir Saldırı
Bathaî adında alçak bir adam Mütevekkil’in yanına giderek ona: “İmam Ali Naki mal, silah ve adam hazırlamış, size karşı kıyam etmek istiyor.” dedi.
Bunun üzerine Mütevekkil, kapıcısı Said’e piyade ordusundan bir grup savaşçıyla ansızın İmam’ın (a.s) evine baskın yaparak bulduğu mal ve silahları alıp kendisine getirmesini emretti.
Said diyor ki: Geceleyin insanlar uykudayken bir grup savaşçıyla yanımıza merdiven alıp İmam’ın evine gittik. Evinin üzerine çıkıp kapıyı açtık. Mum, lamba ve meşale yakarak içeri daldık. Evin her tarafını, bütün köşe-bucağını aradık. Fakat evde biri mühürlenmiş büyük ve (dinarla) dolu, diğeri ise içinde az bir miktar (dinar) iki kese para ve eski bir kılıfta duvara asılmış olan bir kılıçtan başka bir şey bulamadık.
İmam bir hasırın üzerinde durmuş namaz kılıyordu; sırtında yün bir cübbe, başında da bir takke vardı; bizim saldırımızı umursamadı bile. İki kese (parayı) ve kılıcı alarak Mütevekkil’in yanına götürüp: “İmam’ın evinde mal ve silah olarak ancak bunları bulduk.” dedik ve olayı kendisine anlattık.
Mütevekkil (dinarla) dolu olan kesenin üzerinde annesinin mührünü görünce annesini çağırıp durumu sordu. Annesi: “Sen hastayken, Allah sana şifa verirse kendi malımdan Ebu’l-Hasan’a (İmam Ali Naki’ye -a.s-) on bin dinar vermeyi adamıştım. Böylece parayı bu kesede ona gönderdim. Bu mühür de bana aittir.” dedi.
Diğer kesede de, Mütevekkil’in daha önce İmam’a gönderdiği beş yüz dinar vardı. Mütevekkil daha önce verdiği beş yüz dinara beş yüzünü daha ekleyerek Said’e: “İki keseyle kılıcı İmam’a geri götür ve bizim tarafımızdan kendisinden özür dile.” dedi.
Said diyor ki: Ben onları geri götürerek: “Emîr sizden özür diliyor; daha önce vermiş olduğu beş yüz dinara beş yüzünü daha ekleyerek size gönderdi. Beni de affetmenizi istirham ediyorum. Ben memurum; Emîr’in emrine itaatsizlik etme gücüne sahip değilim.” dedim.
Bunun üzerine İmam şöyle buyurdu:
…Zulmedenler, yakında nasıl bir devrime uğrayıp devrileceklerini bileceklerdir.[7]
Sonunda Mütevekkil’in rezil hükümeti son buldu ve oğlu Muntasır’ın tahrikiyle ordusundan bir grup Türk onu, veziri Feth b. Hakan’la birlikte şarap içip ayyaşlık yaparken öldürüp[8] dünyayı onun alçak vücudundan temizlediler.
Muntasır, Mütevekkil’in öldürüldüğü gecenin sabahında hilafete geçti ve babasının bazı saraylarını yıkmalarını emretti.[9] O, Alevîlere eziyet etmiyor, onlara yumuşak davranıyor, şefkat gösteriyordu. İmam Hüseyin’in (a.s) mezarını ziyaret etmelerine izin veriyor, onlara iyilik ve ihsanda bulunuyordu.[10] Yine Fedek’i İmam Hasan ve İmam Hüseyin’in evlatlarına geri vermelerini, Ebutaliboğulları’na ait olan vakıfları onlara bırakmalarını emretti.[11]
Muntasır’ın hilafet dönemi altı ay kadar kısa sürmüş, hicrî 248 yılında vefat etmiştir.[12] Ondan sonra amcası oğlu ve Mu’tasım’ın torunu Mustain hilafete geçmiş, o da kendinden önceki halifelerin yolunu takip etmiştir. Onun hilafeti döneminde de bir grup Alevî kıyam etmiş ve öldürülmüştür.
Mustain, ordusundaki Türk askerlerin ayaklanması karşısında direnemedi ve isyancılar Mu’tazz’ı zindandan çıkararak ona biat ettiler. Mu’tazz’ın işleri büyüyünce, Mustain onunla barışmaya razı oldu. Mu’tazz ise görünüşte onunla barışıp onu Samarra’ya davet ettikten sonra yolda öldürmelerini emretti.[13] Mustain bazı akrabaları ve Türk kumandanlarını beytülmali har vurup harman savurma hususunda serbest bırakmıştı.[14] Yine Ehlibeyt İmamları’na karşı çok kötü davranıyordu ve bazı rivayetlere göre İmam Hasan Askerî’nin (a.s) bedduasına uğrayarak helak olmuştur.[15]
Mustain’den sonra, Mütevekkil’in oğlu ve Muntasır’ın kardeşi Mu’tazz hilafete geçti. Onun da Alevîlere karşı davranışı çok kötüydü. Onun hilafeti döneminde Alevîlerden bir grup kılıçla veya zehirlenerek öldürüldü. İmam Ali Naki (a.s) de onun döneminde şehit oldu.
Mu’tazz sonunda Türk kumandanları ve diğerlerinin isyanıyla karşılaştı ve isyancılar onu kenara çekip iyice dövdükten sonra bir bodruma atıp kapısını üzerine kapadılar ve orada can verdi.[16]
İmam Ali Naki’nin Hareketlerinin Sınırlanması ve Şahadeti
İmam Ali Naki’nin (a.s) hayatına göz atan her araştırmacı, onun, hayatı boyunca acı verici bir kısıtlanma ve bağnazlıkla karşı karşıya olduğunu görür. Elbette bu durum onun dönemine has değildi; Emevî ve Abbasîlerin bütün dönemlerinde -çok sınırlı dönemler dışında- durum böyleydi. Gasıp halifeler, toplum ve toplumun çıkarlarını görmezden geliyorlar ve halkı kendi hedeflerine ulaşmak için bir vesile olarak görüyorlardı.
Zalim halifelerin hükümeti döneminde öyle bir korku ve dehşet hâkimdi ki, halk zorba yöneticilere karşı kıyam ederek masum Ehlibeyt İmamları’nın (a.s) önderliğinden yararlanıp gerçek İslâm hükümetini kurma cesaretini gösteremiyordu. İşte bu nedenle ümmetle imamın ilişkisi çok sınırlıydı.
Daha önce değindiğimiz gibi dönemin yönetimi İmam Ali Naki’yi (a.s) zor ve güç kullanarak Medine’den o günün hilafet merkezi olan Samarra’ya getirip sıkı bir şekilde gözaltında tuttu. Fakat buna rağmen İmam Ali Naki (a.s) bütün ıstırap ve kısıtlamalara göğüs gerip hiçbir zaman zalimlerle en küçük bir iş birliğine razı olmadı. Açıktır ki, İmam’ın (a.s) ilâhî şahsiyeti, toplumsal konumu ve yine aleyhteki mücadelesi ve halifelerle iş birliği yapmaması, zalim yöneticiler için endişe ve korku kaynağıydı. Abbasîler bundan sürekli rahatsızlık duyuyorlardı. Sonunda tek çarenin, Allah’ın nurunu söndürmekte ve onu öldürmekte olduğunu gördüler.
Böylece İmam Ali Naki (a.s) de değerli babaları gibi kendi eceliyle ölmedi; Abbasî halifesi Mu’tazz’ın hilafeti döneminde[17] Hicret’in 254. yılında, recep ayının üçüncü günü zehirlenerek öldürüldü ve Samarra’da, kendi evinde toprağa verildi.[18]
Mu’tazz ve etrafındakiler, İmam’ın cenaze merasimine katılarak kendilerini onun dostları ve onu sevenlerden göstermek, insanları aldatarak cinayetlerini örtbas etmek istiyorlardı. Ancak biz Şiîlere göre, Masum İmam’ın cenaze namazını ancak Masum bir İmam kılabilir. İşte bu nedenle İmam Ali Naki’nin (a.s) cenazesini dışarı çıkarmadan önce değerli oğlu İmam Hasan Askerî (a.s) şehit olan babasının cenaze namazını kıldırdı[19] ve cenaze dışarı çıkarıldıktan sonra da Mu’tazz, Ebu Ahmed caddesinde İmam’ın cenaze namazını kıldırması için kardeşi Ahmed b. Mütevekkil’i gönderdi.
İmam Ali Naki’nin (a.s) cenaze törenine kalabalık bir halk kesimi katıldı. Kalabalık arttıkça arttı, ağlama ve feryat sesleri yükseldikçe yükseldi. Törenden sonra cenazeyi İmam’ın kendi evine geri getirip orada toprağa verdiler.[20]
Allah’ın salât ve selâmı onun, tertemiz babalarının ve evlatlarının üzerine olsun!
Dipnotlar
- [1] el-Fusulu’l-Muhimme, İbn Sabbağ el-Malikî, s.283
- [2] Biharu’l-Envar, c.50, s.129
- [3] el-İrşad, Şeyh Müfid, s.313–314; Fusulu’l-Muhimme, İbn Sabbağ el-Malikî, s.279–281; Nuru’l-Ebsar, Şeblencî, s.182
- [4] el-İrşad, Şeyh Müfid, s.313
- [5] Biharu’l-Envar, c.50, s.194–195
- [6] İhkaku’l-Hak, c.12, s.454; Tetimmetu’l-Muhtasari Fî Ahbari’l-Beşer, c.1, s.347, biraz farkla; el-Muhtasaru Fî Ahbari’l-Beşer, c.2, s.44
- [7] İhkaku’l-Hak, c.12, s.452–453; el-Fusulu’l-Muhimme, İbn Sabbağ el-Malikî, s. 281–282, biraz farkla. Şuarâ Suresi, 227
- [8] Tetimmetu’l-Muhtasari Fî Ahbari’l-Beşer, c.1, s.341–342
- [9] Tetimmetu’l-Munteha, s.243
- [10] Tetimmetu’l-Muhtasari Fî Ahbari’l-Beşer, c.1, s.344
- [11] Tetimmetu’l-Munteha, s.244
- [12] Tarih-i Yakubî, c.2, s.493; Tetimmetu’l-Muhtasari Fî Ahbari’l-Beşer, c.1, s.344
- [13] el-Muhtasaru Fî Ahbari’l-Beşer, c.2, s.42–44
- [14] el-Muhtasaru Fî Ahbari’l-Beşer, c.2, s.42–43; Tarih-i Yakubî, c. 2, s.499; Tetimmetu’l-Munteha, s.246
- [15] Biharu’l-Envar, c.50, s.249
- [16] Tetimmetu’l-Munteha, s.252–254; el-Muhtasaru Fî Ahbari’l-Beşer, c.2, s.45
- [17] Nuru’l-Ebsar, Şeblencî, s.183; el-Envaru’l-Behiyye, s.150
- [18] el-İrşad, Şeyh Müfid, s.314; İ’lamu’l-Verâ, s.355; Envaru’l-Behiyye, s.150
- [19] el- Envaru’l-Behiyye, s.151
- [20] Tarih-i Yakubî, c.2, s.503, Beyrut basımı
Kaynak: İmam Ali Naki (a.s) (Ehlibeyt Serisi-12)/ Telif Komisyonu.
