“Muhabbet”, “hubb” kökünden gelir ve sevgi anlamını taşır. Allah’ın kullarına yönelik muhabbeti, günlük dilde anlaşılan anlamıyla sevgi değildir; çünkü bu anlam, nefsanî bir etkilenmeyi gerektirir. Allah ise böyle bir etkilenmeden pak ve münezzehtir. Bilakis Allah’ın kullarına olan sevgisi, O’nun kendi zatına duyduğu sevgiden kaynaklanır. Allah kendi fiillerini sever; yaratılmışlar da O’nun fiillerinin neticesi olduklarından, onları da sever.
İlâhî muhabbete ulaşmanın yolları, Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın sevdiği kulların özellikleri arasında belirtilmiştir. Sabır, takva, tövbe, ihsan, temizlik, cihad ve mücadele bunlar arasındadır. İnsan, bu yolları izleyip söz konusu vasıfları kazanarak Yüce Allah’ın sevgisine mazhar olabilir.
Ayrıntılı Cevap
“Muhabbet”, “hubb” kökünden gelir ve sözlükte sevgi, şefkat ve bağlılık anlamlarına gelir. «حب»، «یحب»; onu sevdi, ona ilgi duydu.[1] Buna göre “mahbub”, sevilen kimse veya şey demektir.
Muhabbet, varoluşsal bir ilişkidir. Muhabbetin en önemli sebeplerinden biri de her varlıkta bulunan zat sevgisidir. Allah, kendi zatının ve kemallerinin bilincindedir; bu sebeple kendi zatına aşk duyar ve onu sever. Aynı şekilde, yarattıklarını da zatına olan sevgisi dolayısıyla sever; çünkü yaratılmışlar, O’nun zatından kaynaklanan fiillerinin neticesidir.
Allah’ın kullarına yönelik muhabbeti, günlük dilde anlaşıldığı anlamda bir sevgi değildir; çünkü bu anlam, nefsanî bir etkilenmeyi gerektirir ve Allah bundan pak ve münezzehtir. Bilakis Allah’ın sevgisi, O’nun kendi zatına olan sevgisinden kaynaklanır. Allah’ın kendisine olan sevgisi, hayrı idrak etmesidir. Allah, kendi cemalini idrak ettiği için âşıktır; zatı bizatihi idrak edilen olduğu için de maşuktur. Allah’ın fiili O’nun zatından ayrı olmadığı için o da Allah’ın sevgisine mazhar olur. Başka bir ifadeyle Allah, kendi fiillerini sever; yaratılmışlar da O’nun fiillerinin neticesi oldukları için onları da sever.[2]
Dolayısıyla âlemdeki bütün varlıklar Yüce Allah’ın mahbubudur. Ancak burada üzerinde duracağımız husus, insanın özel anlamda ilâhî muhabbete mazhar olmasıdır. Bu konu ilerleyen bölümlerde ele alınacaktır.
İnsanın Allah’ın sevgisine nasıl mazhar olabileceğini ve yüce muhabbet makamına hangi yollarla ulaşabileceğini anlayabilmek için öncelikle Allah’ın sevdiği kulları tanımak gerekir. Böylece insan, onları tanıyarak bu makama ulaştıran yolları izleyebilir ve Allah’ın sevdiği kullar arasında yer alabilir.
Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın sevgisine mazhar olan çeşitli insan grupları tanıtılmıştır. Aşağıda bunlardan bazıları örnek olarak zikredilmektedir.
Sabredenler: “… و الله یحب الصابرین”؛[3] Allah, sabredenleri ve sebat gösterenleri sever.
Takva sahipleri: “… فان الله یحب المتقین”؛[4] Allah, takva sahiplerini sever.
Tevekkül edenler: “… ان الله یحب المتوکلین”؛[5] Allah, tevekkül edenleri sever.
Tövbe edenler ve temizlenenler: “… ان الله یحب التوابین و یحب المتطهرین”؛[6] Allah, tövbe edenleri ve temizlenenleri sever.
İyilik yapanlar: “… ان الله یحب المحسنین”؛[7] Allah, iyilik yapanları sever.
Mücahitler: “ان الله یحب الذین یقاتلون فی سبیله…”؛[8] Allah, kendi yolunda savaşanları sever.
Kıst ve adaleti uygulayanlar: “… ان الله یحب المقسطین”؛[9] Allah, adaletli olanları sever.
Bunlar, Allah’ın sevgisine mazhar olan insan gruplarından bazılarıdır.
Allah’ın kuluna olan sevgisi şu anlama gelir: Allah, kulun kalbindeki perdeleri kaldırıp onu arındırır. Böylece kul, gönül gözüyle O’nu görür ve yüce ilâhî yakınlık makamına ulaşabilecek güce kavuşur. Allah’ın kuluna yönelik bu iradesi, O’nun sevgisidir. Başka bir ifadeyle Allah’ın sevgisi, kulun bâtınının Allah’tan başka şeylerden arındırılması ve kulun varlığının, kendisiyle Rabbi arasında perde ve mesafe oluşturan her türlü engelden temizlenmesidir.[10]
Âriflere göre Allah’ın kullarına yönelik sevgisi iki türlüdür:
İlk veya lütuf mahiyetindeki muhabbet: Allah’ın bazı kullarına başlangıçta bahşettiği inayet ve tevfiktir. Bu, kulun itaate güç yetirebilmesini sağlar.
İkincil veya liyakate dayalı muhabbet: İtaatin ve Allah’ın hoşnut olduğu sıfatlarla vasıflanmanın meyvesidir. Bu muhabbet iki yolla elde edilir:
A) Nevâfil yoluyla kurb,
B) Farzlar yoluyla kurb.[11]
Açıktır ki Allah’ın kuluna olan sevgisinin işaretlerinden biri, kulun O’nun emirlerine itaat etme ve yasaklarından kaçınma tevfikine erişmesidir. Allah’ın kullarına yönelik sevgisi ise O’nun rahmet ve kereminin kulları üzerinde tecelli etmesiyle kendini gösterir.
Muhabbetin doğmasının ilk adımı ve ilâhî muhabbete ulaşmanın yollarından biri, kalbi dünyadan ve ona yönelik bağlılıklardan arındırmak, dünyadan koparak Allah’a yönelmektir. Bu, Allah’tan başkasına duyulan sevgiyi kalpten çıkarmadan gerçekleşmez. Çünkü insanın kalbi bir kap gibidir; içindeki su boşaltılmadıkça içine sirke konulamaz. Nitekim Allah da hiç kimsenin içinde iki kalp yaratmamıştır.[12]
Dünya sevgisi ile Allah sevgisi de aynı kalpte bir araya gelmez: «لَا یَجْتَمِعُ لَکُمْ حُبُّ اللَّهِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا».[13] Açıktır ki Allah sevgisi bir kimsenin kalbine yerleştiğinde, Allah onun sevdiği olur.
Zorluklar, sıkıntılar ve musibetler karşısında sabretmek, ilâhî yakınlığa ulaşmanın bir diğer yoludur. Kur’an’da ve rivayetlerde bu husus üzerinde önemle durulmuştur. Bu sebeple ârifler, bu vasfa sahip olan sabırlı kimseleri Allah’ın sevdiği kullar arasında saymışlardır.[14]
İlâhî sevgiyi kazanmanın yollarından biri de Resûlullah’a (s.a.a.) uymak ve onu takip etmektir. Nitekim şu ayet-i kerimede şöyle buyrulmaktadır: “قل ان کنتم تحبون الله، فاتبعونی، یحببکم الله…”؛[15] “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin.”
İbn Arabî, Peygamber’e (s.a.a.) uymak ile Allah sevgisi arasındaki ilişkiyi şöyle açıklar: Allah’ın, Peygamber’e (s.a.a.) uymayı sevginin bir sebebi olarak zikretmesinin nedeni, Resûl’ün âlem aynasında Hakk’ın tecellisi olmasıdır.[16] Buna göre İbn Arabî açısından hiç kimse, Resûl’e (s.a.a.) tâbi olmadan Hak Teâlâ’nın sevgisine mazhar olamaz. Çünkü Peygamber (s.a.a.) de ilâhî emirlere tâbidir. Böylece tâbi olmak, hem Peygamber (s.a.a.) hem de ona uyanlar için Allah sevgisinin sebebidir.[17]
Allah yolunda cihad ve mücadele, ilâhî muhabbete ulaşmanın diğer etkenlerindendir. Allah yolunda mücadele edenler, Allah’ın gerçek anlamda sevdiği kullar arasında yer alırlar ve O’nun özel muhabbetine mazhar olurlar. Çünkü onlar, ilâhî hedefleri ilerletmek için hiçbir çaba ve gayretten kaçınmazlar. Canları ve mallarıyla hak ile bâtıl arasındaki bütün mücadele cephelerinde yer alırlar; gerek savaş meydanlarında gerek kültürel cephelerde din düşmanlarıyla mücadele eder ve ilâhî değerleri korurlar.
Allah yolundaki mücahitler ve mücadele edenler, hak yoluna eksiklik ve bozulmanın girmesini engelleyen, şeytanın yolunu kapatan setler gibidir. Allah’ın dininin tehdit edilmesine izin vermezler. Bu sebeple ilâhî muhabbete mazhar olurlar.
Günahlardan dönmek, pişmanlık ve nedamet duymak, Allah’ın sonsuz lütuf ve rahmetine yönelip sığınmak, O’nun sevgisini kazanmaya vesile olur. Günahlardan tövbe etmek, muhabbet bağını yeniden kurar, kulu Allah’a daha da yaklaştırır ve O’nun özel sevgi ve rahmet kapılarını açar. Tövbe sayesinde asi ve günahkâr kul, Rabbin lütuf ve inayetiyle Allah’ın dostluğuna ve sevgisine mazhar olur.
Sadaka vermek ve infak etmek Allah’ın sevgisini kazanmaya vesile olur; Allah, infak edenleri sever. Sadaka ve infak, gerçekte ilâhî nimetlere şükretmenin ve O’nun emrine uymanın bir ifadesidir.[18]
İman ve salih amel de Allah’ın rızasını ve sevgisini kazanmanın sebeplerindendir. Çünkü ilâhî mükâfat ve kurtuluş, salih amelle birlikte bulunan imana bağlıdır. Dolayısıyla amelsiz iman, mükâfat ve kurtuluşa vesile olmayacağı gibi, “لایحب الظالمین”؛[19] “Allah zalimleri sevmez” ifadesinden anlaşılan ilâhî sevgiyi de beraberinde getirmeyecektir.[20]
İhsan ve iyilik yapmak da ilâhî muhabbete ulaşmanın yollarındandır.[21]
Yüce Allah, gusül, abdest ve teyemmüm gibi ibadetlerden söz ettikten sonra bu emirlerin, yani ibadetleri yerine getirme emrinin sırrının insanların temizlenip arınması olduğunu şöyle bildirir: “… ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج و لکن یرید لیطهرکم…”؛[22] “Allah size bir güçlük yüklemek istemez; aksine sizi temizlemek ister.”
Dolayısıyla Yüce Allah’ın ibadetlere ilişkin olanlar da dâhil bütün emirlerinin sırrı, ruhun ve bâtının temizlenmesidir.[23] Benzeri hususlar da bu kapsamda değerlendirilir.
Bu doğrultuda bazı müfessirler şöyle demektedir: Allah’ın sabredenleri, tevekkül edenleri veya adaletle davrananları sevmesi, gerçekte şu anlama gelir: Tevekkül, Allah’ın sevdiği bir özelliktir; tevekkül eden kimse de bu özelliğe sahip olduğu için Allah tarafından sevilir.[24]
Elbette tevekkül sahibi veya sabırlı bir insanda, Allah’ın sevmediği başka özellikler de bulunabilir. Ancak onun tevekkülü ve sabrı Allah tarafından sevilmektedir. Bununla birlikte insan, Allah’tan başka hiçbir şeyi istemeyecek bir hâle gelir ve kemalin bütün yollarını kat ederse, artık onun zatı da Allah’ın özel muhabbetine mazhar olur; bundan sonra bütün sıfatları ve fiilleri de Allah tarafından sevilir.[25]
İnsan bu makama ulaşır ve Yüce Allah’ın muhabbetine mazhar olursa, bütün yaratılış düzeni de ona sevgi besler. Çünkü bütün varlıklar ilâhî iradeye tâbidir. Bu makam, insanın ulaşabileceği en seçkin makamlardan biridir. Asıl önemli olan, Allah’ın insanın sevdiği olması değil, insanın Allah’ın sevgisine mazhar olmasıdır.[26]
Dolayısıyla insan Habîbullah makamına eriştiğinde, artık onun işi Allah’ın işi, sözü Allah’ın sözü olur; benzer şekilde ilâhî eserler de onda ortaya çıkmaya başlar.
Meşhur Kurb-i Nevâfil hadisinde Resûlullah’tan (s.a.a.) rivayet edildiğine göre Yüce Allah ona şöyle buyurmuştur: “ما یتقرب الی عبد من عبادی بشیء احب الی مما افترضت علیه و انه لیتقرب الیّ بالنافلة حتی احبه…”؛[27] “Kullarımdan hiçbiri, kendisine farz kıldığım şeyleri yerine getirmekten daha sevimli bir şeyle bana yaklaşamaz. Kulum, nâfileler —müstehaplar— ve müstehap ibadetler yoluyla bana yaklaşmaya devam eder ve nihayet sevgime mazhar olur. Kulum sevgime mazhar olduğunda, ben onun dili olurum ve o, fiil makamında dili şeklinde tecelli eden benim özel feyzimle konuşur; onun gözü olurum ve o, fiil makamında gözü şeklinde tecelli eden benim özel feyzimle görür.”
Bu esasa göre, Allah’ın sevgisine mazhar olan bir müminin sözü, Allah’ın sözü mesabesindedir.[28]
Aynı şekilde insan, Allah’ın sevgisine mazhar olduğunda, bu muhabbet makamının da ötesinde Allah ona âşık olur. Nitekim Peygamber’den (s.a.a.) nakledilen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: “اذا احب الله عبداً عشقه و عشق علیه، فیقول عبدی انت عاشقی و محبی و انا عاشق لک و محب لک، ان اردت او لم ترد”؛[29] “Allah bir kulunu sevdiğinde, onu kendisine âşık eder ve kendisi de ona âşık olur. Sonra şöyle buyurur: Ey kulum! Sen benim âşığım ve beni sevenimsin; ben de sana âşığım ve seni sevenim; ister bunu iste, ister isteme.”
Sonuç olarak, Bârî Teâlâ’nın muhabbet makamına ulaşmanın ve bu feyzi idrak etmenin çeşitli yolları vardır. Sabır, tövbe ve takva bunlar arasındadır. Kısaca ifade etmek gerekirse, haramlardan kaçınmak, ilâhî farz ve vacipleri yerine getirmek ve müstehapları uygulamak da bu yollardandır.
[1] Cübran Mesud, Ferheng-i er-Râid, c. 2, s. 1551, “Hubb” maddesi.
[2] Kâşifî, Muhammed Rıza, Âyîn-i Mihrverzî, s. 99-102; İbn Sînâ, Risâle-i Aşk, s. 4-6.
[3] Âl-i İmrân, 146.
[4] Aynı sure, 76.
[5] Aynı sure, 159.
[6] Bakara, 222.
[7] Aynı sure, 195.
[8] Saff, 4.
[9] Mâide, 42.
[10] Şübber, Seyyid Abdullah, Kitâbü’l-Ahlâk, tercüme, s. 412-413.
[11] Tabâtabâî, Fâtıma, Sohen-i Aşk, s. 171, Tahran, birinci baskı, 1380 hş.
[12] Ahzâb, 4.
[13] İbn Şu‘be Harrânî, Hasan b. Ali, Tuhafü’l-Ukûl an Âli’r-Resûl صلى الله علیه و آله, tahkik ve tashih: Ali Ekber Gaffârî, s. 503, Kum, İslâmî Yayınlar Bürosu, ikinci baskı, 1404 h.
[14] Arabî, Muhyiddin, Fütûhât-ı Mekkiyye, c. 2, s. 337.
[15] Âl-i İmrân, 31.
[16] Fütûhât-ı Mekkiyye, c. 2, s. 336.
[17] Sohen-i Aşk, s. 171.
[18] Aynı eser, c. 2, s. 274.
[19] Âl-i İmrân, 57.
[20] Hâşimî Rafsancânî, Ekber, Tefsîr-i Râhnümâ, c. 2, s. 446, Kum, Bostân-ı Kitâb, beşinci baskı, 1386 hş.
[21] Bakara, 195.
[22] Mâide, 6.
[23] Cevâdî Âmulî, Abdullah, Hikmet-i İbâdât, s. 86-87, Kum, İsrâ, dördüncü baskı, 1380 hş.
[24] Cevâdî Âmulî, Abdullah, Fıtrat der Kur’ân, c. 12, s. 252, Kum, İsrâ, birinci baskı, 1378 hş.
[25] Aynı eser, s. 256.
[26] Aynı eser, s. 254.
[27] Küleynî, Muhammed b. Yakub, el-Kâfî, tahkik ve tashih: Ali Ekber Gaffârî, Muhammed Âhundî, c. 2, s. 352, Tahran, Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, dördüncü baskı, 1407 h.
[28] Sohen-i Aşk, s. 278.
[29] Aynı eser, s. 34.
Kaynak: İslam Quest
