İster ihtiyar sahibi olsun ister olmasın, hiçbir mahlûkun hiçbir ibadetinden Allah’a herhangi bir fayda ulaşmaz! Ancak ihtiyarî ibadet; ibadet eden kimsenin tekâmülü, yücelmesi ve tedricî gelişimi, derecesinin yükselmesi ve varlık bakımından Allah’a yakınlığının artması açısından faydalıdır. Fakat melekler de dâhil olmak üzere diğer varlıkların ihtiyar dışı ibadetleri, onların varoluşlarının bir gereğidir. Meleklerin bu ibadeti, Rablerini müşahede etmelerinden ve Hak Teâlâ’nın heybet ve azametini idrak etmelerinden kaynaklanmaktadır; Rabbin onlara veya onların ibadetlerine ihtiyaç duymasından değil.
Melek, tabiat ötesi bir varlıktır. Onun varlığını ispat etmenin yolu ya vahiy metinlerine müracaat edip onları taabbüden kabul etmektir ya da bu varlığın mümin kulların hayatındaki yardımlarını tecrübe etmektir (peygamberler ve veliler arasındaki ihlâslı kullar).
Bu tabiat ötesi varlık, cisim veya cismanî değildir ki onun nicelik ve niteliğinden söz edilebilsin yahut tasvir edilebilsin. Elbette bu varlık bazen insan suretinde temessül edebilir ve insan onu insan suretinde görebilir; hâlbuki gerçekte insan değildir. Örneğin Meryem’in (a.s.) Ruhu görmesi,[1] meleklerin misafir suretinde İbrahim’in (a.s.) yanına gelmeleri,[2] Lût’un (a.s.) yanına gelmeleri[3] ve yine Cebrâil’in Resûlullah’ın (s.a.a.) huzuruna Dihye-i Kelbî suretinde gelmesi gibi. Bununla birlikte şu kadarını biliyoruz ki melekler arasında sınırlılık, çokluk ve çeşitlilik vardır. Elbette bunlar, onların kendi varoluş biçimlerine uygundur. Bu sebeple bazıları dünyadaki azaba, bazıları berzahtaki azaba ve bazıları da kıyametteki azaba memurdur. Bazıları insanın amel defterini yazan kâtipler, bazıları ilahî kaza ve kaderin kâtipleri, bazıları işleri tedbir edenler (müdebbirât-ı emr), bazıları vahyi indirenlerdir. Bazıları kalplere ilham eder; bazıları müminlerin koruyucusu, yardımcısı ve destekçisidir. Bazıları diğerlerine emir verir ve onları yönetir; bazıları ise üstlerindekiler tarafından görevlendirilmiş ve onlara itaat edenlerdir. Bazıları rızka, bazıları yağmura, bazıları da canların alınmasına memurdur. Bunların arasında bir grup sürekli secdede, bir grup sürekli rükûda, bazıları daima tesbih ve hamd hâlindedir. Bazıları ise Kâbe’nin, mukaddes ziyaretgâhların veya müminlerin mezarlarının çevresinde tavaf ve ziyaretle meşguldür. Bazıları müminler ve Ali’nin (a.s.) Şiîleri için istiğfar ve şefaatle meşguldür. Bazıları da kâfirlere, müşriklere, münafıklara ve Âlullah’a düşmanlık edenlere lânet ve beddua etmektedir. Öyle ki her birinin belirli bir görevi ve makamı vardır; görevlerinden sapma güçleri yoktur ve kendilerine emredilen her şeyi yerine getirirler.
İbadet, kişinin Rabbi, Mevlâsı ve Mâliki karşısında kulluğunu göstermesinden başka bir şey değildir. Hak Teâlâ’nın azamet ve heybeti ne kadar fazla idrak edilirse, kulluğun bu tezahürü ve o Yüce Varlık karşısında küçüklüğünü ifade etme de o ölçüde daha belirgin hâle gelir. Kulluğun bu şekilde ortaya konulması ve ifade edilmesi, kulun kendi kemal ve idrakinin göstergesidir. Bu ibadetten Mabud’a ve Rabbe hiçbir şey ulaşmaz ve bu kulların yaratılış ve meydana gelişine sebep olması için Zât-ı Akdes’e bir şeyin ulaşması da gerekli değildir. Çünkü onların asıl yaratılışı ve meydana gelişi, Allah’ın kudretinin bir tezahürü ve onlara varlık nimetinin verilmesidir.
Şimdi eğer bir kul kendi ihtiyarıyla ibadetle meşgul olursa, bu ibadeti onun bâtınının saflaşmasına, kendi nefsinin kemale ermesine ve sonuç olarak kulluk ve insanlık mertebelerinde ilerlemesine sebep olur. Dolayısıyla bu tesbih, hamd, ikram ve tazimin etkisi kulun kendisindedir. Bu ibadetten Rabbe bir fayda ulaşmaz ki onun terk edilmesiyle Allah’a bir zarar ulaşsın. Aksine, ibadeti terk etmekle kendisini onun yüce meyvelerinden mahrum eden bizzat kuldur.
Görünüşe göre bu şüphe bazı melekler için de söz konusu olmuştu. Çünkü Allah onlara yeryüzünde bir halife yaratacağını bildirdiğinde şöyle dediler: Biz seni tesbih ve takdis ederken, neden yeryüzünde fesat çıkaracak ve kan dökecek birini yaratıyorsun? Bunun üzerine Allah, özel bir bilgiyi Âdem’in (a.s.) tasarrufuna verdi ve onlar bunu öğrenmekten aciz kaldılar. Ardından şöyle dediler: Senin bize öğrettiğin dışında bizim hiçbir bilgimiz ve gücümüz yoktur! Böylece kendi acizliklerini itiraf ettiler ve Âdem’e (a.s.) secde ettiler![4] Kendi yerinde açık ve kesin olduğu üzere, ihtiyarî ve bilinçli ibadet, tekvînî ve cebrî ibadetten daha değerlidir. Bu sebeple birincisinin, ikincisinde bulunmayan bir etkisi vardır: Birincisi kuvve hâlindeki bir varlığı fiil hâline getirir; ikincisi ise daha üst bir mertebeye çıkma yolu bulunmayan sabit bir fiiliyetin ürünüdür ve eğer bundan saparsa düşüşe uğrar!
İmam Ali (a.s.) melekleri şöyle vasfetmektedir:
“Melekleri yarattın ve onları göklerinde yerleştirdin. Onlarda yorgunluk, gaflet ve masiyet yoktur. Onlar kulların içinde seni en iyi bilenler, bütün yaratılmışlar içinde senden en çok korkanlar, sana en yakın olanlar ve emrine en fazla itaat edenlerdir…. Akılları hataya düşmez ve bedenleri yorulmaz. Sulblerde yerleşmemiş, rahimlerde gizlenmemişlerdir ve onları kokuşmuş sudan (meniden) yaratmadın. Onları özel bir biçimde yarattın ve göklerinde yerleştirdin; onları komşuluğunla şereflendirdin, vahyine emin kıldın, afet ve belalardan korudun ve günahlardan tertemiz eyledin. Eğer onlara güç vermeseydin güçleri olmazdı; onları sabit kılmasaydın sebatları olmazdı; rahmetin olmasaydı sana itaat etmezlerdi ve sen olmasaydın onlar da olmazlardı. Bütün bunlara, senin katındaki makamlarına, sana itaatlerine, sana yakınlıklarına ve senden ve emirlerinden gaflet etmemelerine rağmen, eğer Zâtından onlardan gizlediğin şeyleri onlara gösterseydin, mutlaka yaptıkları ameller kendi gözlerinde küçük görünür, mahcup olurlar ve sana lâyık olduğun şekilde ibadet etmediklerini anlarlardı. Seni tesbih ederim; ne yüce bir Yaratıcı ve Mabudsun ve kullarını ne şaşırtıcı biçimde imtihan ediyorsun!”[5]
İmam’ın (a.s.) bu ifadeleri üzerinde dikkatle düşünüldüğünde, bu ibadetlerin sırrı, o itirazın sırrı ve o itiraf ile secdenin sırrı da açıklığa kavuşur.
Onların ibadetleri, Hak Teâlâ’nın Zâtına ilişkin şuhûdî bilgilerinin gereğidir; korku ve haşyetleri de Hak Teâlâ’nın heybet ve azametinden kaynaklanmaktadır. Elbette bu bilgi, onların sınırlı varlıklarına uygun ölçüde kendilerine verilmiştir ve ibadetleri de onların sınırlı zatlarına uygundur; Allah’ın Zât-ı Akdesine uygun değildir.
Âdem’in yaratılışı sırasında yaptıkları o itiraf, bilgilerinin sınırlı olmasından kaynaklanıyordu. Bu husus kendileri için açığa çıkıp kesinleştiğinde ve Allah’ın yaratılıştaki hikmetlerini bütünüyle kuşatmaktan aciz olduklarını anladıklarında, kendi bilgisizliklerini ve kusurlarını itiraf ettiler; ardından Allah’ın emriyle Âdem’e secde ettiler.
Özetle, meleklerin ibadeti, insanda söz konusu olan ve teşri ile teklifin ölçütünü oluşturan anlamda ihtiyarî değildir. Bu sebeple onların ilerleme, yücelme, tekâmül ve gelişmelerine yol açmaz. Evet, eğer bu ibadeti terk eder veya bu konuda kusur ederlerse düşüşe uğrarlar.
Öyleyse onların ibadetlerinin kaynağı, bir taraftan Allah’ın Zât-ı Akdesine dair bilgileri ve O’nun heybet ve azametini idrak etmeleri, diğer taraftan ise kendi varlıklarının küçüklüğünü ve sınırlılığını bilmeleridir. Nitekim bu husus insanın fıtratında da gizlidir; ancak dikkat gerektirir. Meleklerin tekvînî ve cebrî ibadetinden de Rabbe herhangi bir fayda ulaşmaz. Allah’ın onlara ve onların ibadetlerine ihtiyacı yoktur; bu da bilen, hikmet sahibi ve kudretli Yaratıcı’nın kudretinin bir başka tecellisidir.[6]
[1]. Meryem, 16-19.
[2]. Hûd, 69-77.
[3]. Hûd, 81.
[4]. Bakara, 30-33.
[5]. Seyyid Radî, Muhammed b. Hüseyin, Nehcü’l-Belâğa, tahkik: Subhî Sâlih, s. 128-130, Kum, Hicret, 1. Baskı, 1414 h.
[6]. Kaynaklar ve referanslar: Kur’ân-ı Kerîm, Fâtır, 1; Sâffât, 164; Tekvîr, 21; Secde, 5 ve 12; En‘âm, 62; Nahl, 2 ve 102; Bakara, 97; Abese, 16; Meâric, 4; Hicr, 21; Hac, 22; Nâziât, 5; Tahrîm, 6; Zâriyât, 4; Mü’min, 7; Necm, 26; Enbiyâ, 28 ve 103; Bakara, 161, 30-33 ve 248; Âl-i İmrân, 39 ve 124-125; Tahrîm, 4; Meryem, 7 ve 16-19; Zümer, 73; Müddessir, 30; Zuhruf, 77; Tabâtabâî, Seyyid Muhammed Hüseyin, el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân, c. 17, s. 5-13, Kum, İslâmî Yayınlar Bürosu; Misbâh Yezdî, Muhammed Takî, Maârif-i Kur’ân, 1-3, s. 283-295, Kum, Müessese-i Der Râh-ı Hak, 1368 hş. baskısı.
