Soruyu cevaplamak için birkaç noktayı belirtelim:
Şer‘î meseleler konusunda sorun yaşayan değerli soru sahibine yol göstermek amacıyla önce bazı genel noktalara değinecek, ardından sizin için sorun oluşturan şer‘î meseleleri ayrı ayrı ele alacağız.
Kur’an’ın çeşitli ayetlerinde şu anlamda ifadeler yer almaktadır:
«ما جعل علیکم فی الدین من حرج»
Allah sizin için dinde hiçbir zorluk kılmamıştır.[1]
Peygamber (s.a.a.) de meşhur bir rivayette şöyle buyurmuştur: “Ben dosdoğru, kolay, zahmetsiz ve aydınlık bir şeriatla gönderildim.”[2]
Bu ayet ve rivayetlerden kesin olarak anlaşılan ve fakihlerin de fıkhî istidlallerinde aynı şekilde yararlandıkları husus şudur: Eğer dini anlayışımız, hayatımızı aksatacak ve günlük normal işlerimizi güçleştirecek bir noktaya ulaşırsa, bu anlayışın yanlış olduğunu ve Peygamber’in (s.a.a.) İslam adıyla sunduğu öğretiyle farklılık taşıdığını bilmemiz gerekir.
Bir kimse tahareti korumak için kendisini hayatın eğlence ve güzelliklerinden mahrum bırakmak zorunda olduğunu hissederse, bu sınırlama hayatında zorluk ve meşakkat anlamına geldiği için bunun İslam’ın taharet konusundaki hükmünden kesinlikle farklı olduğunu bilmelidir. Hatta taharet hükmünün kendisi değişmese bile, mükellef açısından aşırı zorluk ve meşakkate yol açtığı her durumda o hüküm ortadan kalkar.[3]
İslam’ın emirleri, o dönemin Arabistan halkının diliyle açıklanmıştır. Bunlar arasında okuma yazma bilenlerin sayısı oldukça azdı ve birçok aklî inceliğe de dikkat etmiyorlardı.
Bu nedenle söz konusu hükümlere uymak için, o dönemin Arabının bir emirden ne anladığına ve kendisini onu uygulamakla nasıl yükümlü gördüğüne dikkat edilmelidir. Onun bir şer‘î hükmü yerine getirirken gösterdiği dikkat, eğitim görmüş bir kişinin gösterdiği ayrıntılı dikkatten kuşkusuz çok farklıdır.
Bir kimyager, bir sıvının zerreciklerinin sürekli havaya yayıldığını ve bu zerreciklerin çevredeki cisimlerin üzerine mutlaka konacağını bilir. Peki bu durumda İslam, necis bir sıvının çevresinde bulunan her cismin necis olduğuna mı hükmeder? Kesinlikle hayır.
Ancak o necis sıvının çok küçük bir miktarının çevresindeki cisimlerin üzerine ulaştığını biliyoruz. Böyle bir örnekte, gerek İslam’ın ilk dönemindeki gerekse günümüzdeki bütün sıradan insanların anlayışına göre, kabın içindeki sıvı kesinlikle çevresindeki cisimlere temas etmiş sayılmaz; her ne kadar bilimsel ve son derece hassas bir incelemeyle böyle bir yayılma gerçekleşmiş olsa da.
Şâri‘in hükmü de sıradan insanların anlayışına göredir. Yani sıradan insanların gözünde necis sıvının neminin bulaşması sonucu ıslanmış kabul edilen şey necis olur; aklî ve aşırı bir dikkat sonucunda etkilendiği düşünülen şey değil.[4]
Vesveseli kimselerin kendilerini uymakla yükümlü gördükleri bazı davranışlar harama yol açmaktadır. İsraf, dini küçük düşürmek, sıla-i rahmi kesmek, diğer Müslümanlarla ilişkiyi kesmek ve onları fıskla itham etmek gibi büyük günahlar bunlardandır.
Vesveseli kişilerin yaptıkları davranışlar için ileri sürdükleri gerekçenin doğru ve mantıklı olduğunu varsaysak bile, söz konusu davranışlar bu büyük günahlara yol açtığından, “önemli ve daha önemli” ilkesi gereğince kesinlikle terk edilmelidir.
Yani zahirî tahareti koruma hükmü ile sürekli olarak zaman ve su israfını karşılaştırırsak, taharet hükmünü bir kenara bırakmak ve bu iki önemli sermayenin israfını önlemek öncelikli olacaktır.
Aynı şekilde bir fıkhî hükme uymak, kişinin Müslüman toplumundan dışlanmasına yol açarsa, şeriat böyle bir dışlanmaya razı olmadığından o fıkhî fer‘î hüküm kesinlikle bir kenara bırakılır. Çünkü tahareti gözetmek, fıkhın temel ve asıl hükümlerinden değildir. Bu karşılaştırma bütün hükümler hakkında geçerlidir ve buna dikkat edilmelidir.
Bu hususlara rağmen bazı kimseler, herhangi bir sebeple şer‘î meselelerde gereğinden fazla titizlik göstererek vesveseye düşmektedirler. Fakihler bu kişiler için bazı özel hükümler belirtmişlerdir ve bu hükümler bazı durumlarda diğer insanların uymakla yükümlü olduğu hükümlerden farklıdır.
Şer‘î konulardaki vesvese sorunu genellikle dinî emirleri yerine getirmeye bağlı kimselerde ortaya çıktığından, bu kişiler böyle durumlarda da kişisel görüş bildirmeden ve içlerindeki eğilime itibar etmeden şeriatın emirlerine uymalı ve halis itaatlerini göstermelidirler.
Bunların en önemlisi, İmam Humeynî’nin (r.a.) şu hükmüdür: Vesveseli kişi şüphelerine itibar etmemelidir. Eğer itibar ederse haram işlemiş olur. Herhangi bir ameli de bir defadan fazla yapmamalıdır; eğer yaparsa haram işlemiş olur.[5]
Bu hüküm, vesveseye göre hareket etmenin yalnızca Allah’ın emirlerine uymak olmadığını değil, aynı zamanda insanı azaba müstahak kılan ilahî bir günaha da yol açtığını göstermektedir.
Başka bir hükümde, ilim havzalarında en tanınmış fıkıh kitaplarından biri olan değerli Urvetü’l-Vüskâ kitabının müellifi merhum Seyyid Muhammed Kâzım Yezdî şöyle buyurmaktadır:
“Vesveseli kişinin ilminin hiçbir değeri yoktur.”[6]
Bu ifade, vesveseli kişinin kendi bilgisine göre hareket etmemesi gerektiği anlamına gelir. Bir şeyin necis olduğuna kesin olarak inansa bile, onun bu yakini o şeyin necis olmasına sebep olmaz. Yani o şeyle namaz kılmasında ve hatta onu yemesinde dahi sakınca yoktur.
Bu hüküm bütün fıkhî meseleler için geçerlidir. (Bu önemli fıkhî hükmün daha ayrıntılı açıklaması cevabın ikinci bölümünde gelecektir.)
Şer‘î yükümlülükleri yerine getirme konusunda aşırı hassasiyetleri sebebiyle vesvese sorununa yakalanan kimseler, yukarıdaki tamamen istidlalî ve kesin açıklamalara dikkat ettiklerinde, ilahî emirleri yerine getirmek için seçtikleri yöntemin yanlış olduğunu ve Allah’ın rızasına uygun olmadığını anlarlar.
Şimdi sizin taharet hükümleriyle ilgili özel sorununuz hakkında bazı noktaları ayrıca açıklayacağız.
Bir şeyin necasetle temas sonucu necis olduğuna yakin etmekten maksat, insanın zihninde temasın gerçekleşmemiş olabileceğine dair hiçbir ihtimal oluşturamamasıdır.[7]
Kendi düşüncemize göre necis olduğuna yakin ettiğimiz bir şeyde durum şöyle olmalıdır: Ya necis bir şeyle temas etmiş olmalı, ya necis nem ona geçmiş olmalı ya da ondan çıkan bir nem necis şeye ulaşmış olmalıdır.
Yani nemin, yalnızca serinlik değil, suyun bir cisimden diğerine geçebileceği derecede olduğuna tam ve yüzde yüz yakin edilmelidir.[8]
Necaset, yalnızca nemli olan bir cisim aracılığıyla aktarılmaz. Necasetin aktarılması ancak necasetin bulunduğu yerde su mevcutsa gerçekleşir.[9]
Bununla birlikte bu durumda dahi necasetin aktarılması için, necis olan yerin diğer yerlerden daha aşağıda olmadığına yakin etmemiz gerekir. Yani eğer su pak yerlerden necis olan yere doğru hareket ediyorsa, pak kısımlar necis olmaz. Hatta durumun böyle olmuş olabileceğine dair zayıf bir ihtimalimiz dahi bulunsa, necaset sirayet etmiş sayılmaz.[10]
Bazen pak, bazen de necis olduğunu bildiğimiz şeyler; örneğin umumi tuvaletlerin zemini gibi yerler, bazen kür suyu ile yıkandıklarını ve bazen de necis olduklarını bilsek dahi, tam şu anda kesin ve yüzde yüz necis olduklarına yakin etmediğimiz sürece paktırlar ve onlardan sakınmak gibi hiçbir yükümlülüğümüz yoktur.
Bu iki açıklamayla şu husus da anlaşılmış olmaktadır: Taharete dikkat etmeyen biriyle birlikte yaşıyor veya umumi alanlarda bulunuyorsak, başkalarının temas ettiği bütün yerlerin necis olduğuna yakin edemeyiz. Çünkü belirli bir yerin necis olduğuna kesin olarak inanmak oldukça zordur.
Tekrar ediyoruz ki eğer gerçek durumdan haberimiz olsaydı, çevremizdeki hemen hemen her şeyin necis olduğunu anlardık. Ancak Allah bütün bunları bizim için pak kabul etmiş ve bunlar hakkında bize herhangi bir sorumluluk yüklememiştir. Yalnızca açık ve somut biçimde necis olduğunu bildiğimiz şeyler hakkında bir yükümlülüğümüz vardır.
Necasetin bir cisimden diğerine, ondan bir başkasına ve bu şekilde art arda geçerek birbiriyle bağlantılı bir cisimler zinciri oluşturduğu durumlarda Ayetullah Hamaney şöyle buyurmaktadır: Dördüncü vasıtadan itibaren necaset aktarılmaz. Yani dördüncü vasıta üçüncü vasıtayla temas ettiğinde necis olmaz.[11]
Aynı şekilde İmam Humeynî de vasıtaların çok olması durumunda necasetin aktarılmadığını belirtmiştir.[12]
Başka bazı âlimler ise, eğer bu durum zorluk ve meşakkate sebep oluyorsa necasetin çok sayıdaki vasıtalar aracılığıyla aktarılmayacağı görüşündedirler.[13]
Bu hükümle, sokakların karla kaplı olduğu zamanlarda endişe etmeniz için bir sebep bulunmadığı anlaşılmaktadır. Çünkü bizim necaseti bize taşıdığını düşündüğümüz şey, asıl necis maddeden kesinlikle çok sayıda vasıtayla ayrılmış durumdadır. Bazı âlimlerin fetvasına göre böyle bir şey necaseti zaten hiçbir şekilde aktarmamaktadır; diğer âlimlerin fetvasına göre ise meydana getirdiği zorluk sebebiyle necaseti aktarmamaktadır.
Nitekim siz de sorunuzda, böyle zamanlarda necaset hükümlerine riayet etmenin çok zor, hatta imkânsız olduğunu belirtmişsiniz. Dolayısıyla çok ihtiyatlı davranan âlimlerin fetvalarına göre dahi bu durumda necasetin aktarılmadığı konusunda şüphe kalmamaktadır.
Fakihler şöyle buyurmaktadır: Yıkama konusunda vesveseli olan kimseler, başkalarının temizlendiğine yakin ettikleri ölçüyle yetinmelidirler; kendileri temizlendiğine yakin etmeseler bile.[14]
Bu hükmün anlamı şudur: Vesveseli bir kişi, necis bir elbiseyi musluğun altında yarım dakika yıkamakla onun temizlendiğine yakin etmiyorsa, normal insanlar bu miktarla yetinip onu temizlenmiş kabul ettikleri için, vesveseli kişinin temizlemek istediği necis şey de aynı miktarda yıkamayla temizlenmiş olur.
İmam Humeynî’den nakledilen hüküm dikkate alındığında, yıkamayı tekrarlamak ve aşırı titizlik göstermek yalnızca gerekli olmamakla kalmaz, aynı zamanda haramdır.
Çamaşır makinesiyle yıkama konusunda bu makineleri iki gruba ayırabiliriz:
Birinci grup, kür suyuna bağlı olduğu sırada çamaşırları döndüren makinelerdir.
İkinci grup ise su kesildikten sonra çamaşırları döndürmeye başlayan makinelerdir.
Merciler birinci grup hakkında şöyle buyurmaktadırlar: Kür suyu elbiselerin ve makinenin her tarafına ulaştığı için bunları tamamen temizler.
İkinci grup konusunda bazı merciler, örneğin Ayetullah Behcet, ihtiyat-ı vacip olduğunu belirtmişlerdir.[15] Bazıları ise, örneğin Ayetullah Mekârim, kesin bir şekilde şöyle buyurmaktadır: Çamaşır makinesinde yıkanan elbise, ister yıkama sırasında şebeke suyuna bağlı olsun ister su kesildikten sonra yıkamaya başlasın, paktır.[16]
Bu nedenle, Ayetullah Behcet’in görüşüyle aynı görüşte olan âlimleri taklit eden kimseler, taklit hükümlerine riayet etmek şartıyla Ayetullah Mekârim’e müracaat edebilirler.[17]
Eşyaların temizlenmesi konusunda şu noktaya da dikkat edilmelidir: Âlimlerin fetvasına göre bir kimse, kendi kullanımında bulunan bir şeyin pak olduğunu haber verirse o şey pak sayılır.[18]
Bu hüküm, hatta dikkatsiz ve taharet konusunda titiz olmayan bir insanın böyle bir haber vermesi durumunda dahi o cismin pak olduğunun sabit olduğunu göstermektedir.
Yine âlimler şöyle buyurmaktadırlar: Bir Müslüman bir şeyi suyla yıkarsa, doğru şekilde yıkayıp yıkamadığı bilinmese bile onun pak olduğu sabit olur.[19]
Böylesine kolay bir hüküm mevcutken, başkalarının eşyalarını yıkamak için kullandıkları yöntemin doğru olup olmadığını neden araştırmamız gereksin?
Yukarıdaki hususlara dikkat edildiğinde, fakihler aracılığıyla bize ulaşan İslam’ın hükümlerini uygulayan bir kimsenin davranışlarının vesveseye dönüşmeyeceği anlaşılmaktadır.
Vesvesenin başlangıçta ortaya çıkmasına sebep olan şey, hükümlere ilişkin bilgisizliktir. İlgili hükümler bir ölçüde açıklığa kavuştuğuna göre, iki öneride bulunuyoruz:
Vesveseden kurtulmanın en temel ve en etkili yolu şudur: Vesveseli kişi, hassasiyet gösterdiği davranışlarda, sonunda kesin bir kanaate ulaşıp gönül rahatlığıyla işi bitirecek kadar aşırı titizlik göstermemeli, işlemi tekrar etmemeli ve kendisini bu kadar zahmete sokmamalıdır.
Çünkü vesvesenin tabiatı ilerleyici ve giderek şiddetlenen bir yapıdadır. Bu nedenle örneğin her defasında elbiselerinizin ve eşyalarınızın tamamen ve eksiksiz şekilde pak olduğuna dair bir his elde ettiğinizde, bir sonraki sefer aynı hissi elde etmek önceki seferden bir derece daha zor olacaktır.
Bu sebeple yavaş yavaş bunun tam tersine doğru ilerlemek gerekir.
Örneğin şu anda küçük görümcenizin ıslak elinin size temas etmesini istemiyorsanız, ancak mecbur kaldığınızda bunu tolere edebiliyor ve ondan size geçen nemle namaz kılabiliyorsanız, vesveseyle mücadelenizin sınırı tam olarak burasıdır.
İşte bu davranışta kendinizi tutmanız gerekir. Hatta yıkama imkânınız olsa bile bunu terk etmeli ve bir süre kendinizi endişeli durumda bırakarak vesveseyi biraz geriye itmelisiniz.
Elbette bu hareket çok yavaş bir şekilde yapılmalıdır. Örneğin bu örnekteki uygulama yaklaşık yirmi defa tekrarlanmalıdır ki artık bu duruma karşı hassasiyetinizin kalmadığını hissedebilesiniz.
Bu şekilde hassasiyet alanınız bir miktar geriye itilmiş ve daralmış olur.
Örneğin şimdiye kadar tuvaletin zemininin kesinlikle necis olduğuna inanıyorsanız, belki bir veya iki ay sürecek olan ilk aşamayı geçtikten sonra bu konuda bir miktar şüphe duymaya başlarsınız. Bu kez önceki uygulamayı yeni hassasiyet alanınız üzerinde gerçekleştirin.
Dikkat edilmelidir ki mücadele sınırını, ancak zamanınız ve imkânınız olduğunda onu necis kabul ettiğiniz, fakat şartlar uygun olmadığında ona dikkat etmekten vazgeçebildiğiniz noktaya yerleştirin.
Vesveseli bir kişinin başka bir vesveseli kişiyle birlikte bulunması, kendi davranışını normal görmesine ve hatta davranışlarını onun davranışlarıyla kıyaslamasına sebep olduğu için, vesveseli kişilerin ciddi bir şekilde diğer vesveseli kişilerden uzak durmaları gerekir.
Onlarla hiçbir şekilde temas ve ilişki içinde olmamalı, zorunlu kaldıkları durumlarda ise yalnızca ihtiyaç ölçüsüyle yetinmelidirler.
Son olarak şunu tavsiye ediyoruz: Daha önce de belirtildiği gibi vesvese sorunu giderek şiddetlenen bir problemdir. Bu yazı sorununuzu tamamen çözmediyse, derhâl ve ciddi bir şekilde danışmanlara, psikologlara ve psikiyatristlere başvurarak bu sorunu gidermeye çalışınız.
Hiçbir şekilde onunla yaşamaya alışmayınız ve onu olduğu gibi kabullenmeyiniz. Çünkü zamanın geçmesi, bu sorun üzerinde son derece kötü ve bozucu sonuçlar doğurabilir.
[1]. Hac, 78.
[2]. Allâme Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 30, s. 548, Müessesetü’l-Vefâ, Beyrut, 1404 h.k.
[3]. Bir hükmün harac ve meşakkate yol açtığı esasına dayanan fıkhî istidlal örnekleri için bkz.: İmam Humeynî, Kitâbü’t-Tahâre, c. 3, s. 417, Müessesetü İsmâiliyyân, 1410 h.k.; Seyyid Muhsin Hakîm, Müstedrekü’l-Urve, c. 4, s. 421-422, Mektebetü’s-Seyyid el-Mer‘aşî, 1404 h.k.
[4]. Bu konunun ayrıntılı incelemesi, usûl-i fıkıh ilminde lafızların hücciyeti bahislerinde ele alınmaktadır.
[5]. İmam Humeynî’nin istiftaları; dinî meselelere cevap verme portalından alınmıştır.
[6]. Yezdî, Seyyid Muhammed Kâzım, el-Urvetü’l-Vüskâ, c. 1, s. 74, Müessesetü’l-A‘lemî, Beyrut, 2. baskı, 1409 h.k.
[7]. Mercilerin Tavzîhu’l-Mesâil risalelerinde “Necasetin Sabit Olma Yolları” ve “Eşyaların Necaseti” bölümlerine başvurunuz.
[8]. Aynı yer.
[9]. Aynı yer.
[10]. Tavzîhu’l-Mesâil risalelerinin “Az Su” bölümü.
[11]. Hamaney, Seyyid Ali, Ecvibetü’l-İstiftâât, c. 1, s. 85, soru 259, Dârü’n-Nebâ li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1. baskı, 1415 h.k.
[12]. İmam Humeynî, Tahrîrü’l-Vesîle, c. 1, s. 123, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, İsmâiliyyân, Kum, 1409 h.k.
[13]. Behcet, Muhammed Takî, Vesîletü’n-Necât, c. 1, s. 155, Şafak Yayınları, Kum, 2. baskı, 1381 hş.
[14]. Tavzîhu’l-Mesâil (el-Muhaşşâ) [diğer mercilerin risaleleriyle birlikte], c. 1, s. 134, Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî et-Tâbi‘a li-Câmiati’l-Müderrisîn, Kum, 8. baskı, 1424 h.k.
[15]. Ayetullah Behcet’in kendi internet sitesindeki istiftaları, soru 222. Şu adrese başvurunuz:
[16]. Tavzîhu’l-Mesâil (el-Muhaşşâ) [diğer mercilerin risaleleriyle birlikte], c. 2, s. 926.
[17]. Mercilerin görüşleri hakkında bilgi için bkz.: Mahmûdî, Seyyid Muhsin, Âlimler ve Taklit Mercilerinin Görüşüne Göre Yeni Meseleler, c. 4, s. 145, Sâhibü’z-Zamân Yayınları, 2. baskı, 1384 hş.
[18]. Aynı eser, c. 1, s. 133-134.
[19]. Aynı yer.
