Semavî dinlerin en kâmili olan İslam açısından meâd, İslam dininin temel esas ve rükünlerinden biridir ve ona iman etmek Müslüman olmanın şartıdır.
Cennet ve cehennemin gerçekliğini ve bunların zorunluluğunu kavramak için çeşitli yollar bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şunlardır:
Allah’ın adaleti: Allah, insanı irade ve seçim sahibi bir varlık olarak yaratmıştır. Bu nedenle insanın hem hayır ve iyilik yolunda hem de çirkinlik ve kötülük yolunda ilerlemesi mümkündür. Bu özelliğe rağmen, eğer bu dünyadan sonra iyi ve kötü insanların yaptıkları iyiliklerin veya kötülüklerin karşılığını görecekleri başka bir dünya bulunmasaydı, bu durum Allah’ın adaletiyle bağdaşır mıydı? Şüphesiz adil olan Allah, adalete aykırı bir iş yapmaz. Dünya, mümin ile bozguncunun hakkını tam olarak vermeye elverişli olmadığı için herkesin kendi amelinin karşılığını alacağı bir gün mutlaka olmalıdır.
Allah’ın hikmeti ve rahmeti: Hakîm olan Allah’ın hikmeti, ölümün hayatın sonu olmamasını gerektirir. Şüphesiz Yüce Allah haktır ve bâtıl bir iş yapmaz. Aynı şekilde bu dünyayı da boşuna ve anlamsız yere yaratmamıştır. Yani hareket hâlindeki bu âlemin bir amacı vardır ve sonunda sükûna ereceği bir yere doğru ilerlemektedir. O sığınak ise kıyamet âlemidir. Diğer taraftan Allah’ın rahmetinin gereği de insanı kemaline ulaştırmasıdır. Bu nedenle insanın kendi yaptıklarının ürününü bulması ve varoluş kemaline ulaşması için kıyametin bulunması gerekir.
İnsanın fıtratı ve ebedîlik arzusu: Varlığını sürdürme hissi ve kalıcı olma arzusu, insanın yaratılışında bulunan fıtrî bir istektir ve ahiret âleminin ve meâdın varlığıyla gerçekleşir.
Meâdla ilgili bütün tartışmalar nihayetinde iki noktadan birine, yani cennete veya cehenneme ulaşır. Cennet; manevî ve maddî olmak üzere ilahî lütufların ve nimetlerin her türlüsünün bulunduğu merkezdir. Cehennem ise türlü acıların ve mahrumiyetlerin bulunduğu yerdir. Cehennem, şeytanın ve onun takipçilerinin vaat edilmiş yeridir. Ayet ve rivayetlere göre cennet ve cehennem, Allah’ın kesin ve değişmez iki vaadidir. Bu büyük gerçeklik hakkında şüpheye düşen veya onun gerçekleşmesini yalnızca bir hayal olarak görenler, çok yakında onun hakikatini göreceklerdir.
Cennet ve cehennem yalnızca kıyamet gününe ait iki sarsıcı gerçeklik değildir; aklın ve naklî delillerin de teyidiyle, bunların şu anda yaratılmış oldukları sabittir.
Cennet ve cehennemin varlığını ve bunların hakikatini ele almadan önce, meâdın hakikati ve onu ispatlayan deliller hakkında bazı hususları hatırlatmak gerekir.
Meâd, “عود” maddesinden türemiş olup geri dönmek ve dönüş anlamına gelir.[1] Ragıb, onu ayrılıştan sonra geri dönmek olarak açıklamıştır.[2] Kıyamet gününde ruhun yeniden bedene dönmesine meâd denir. Meâda ve ahiret âlemine dönüşe iman yalnızca İslam dinine özgü değildir; bütün semavî dinler tarafından kabul edilmiştir. Bütün peygamberler, Allah’ı tanıma ve tevhid konusundan sonra meâd bilgisine vurgu yapmış ve insanları ahiret hayatına iman etmeye ve ona yönelmeye çağırmışlardır.
Semavî dinlerin en kâmili olan İslam açısından meâd, İslam dininin temel esas ve rükünlerinden biridir ve ona iman etmek Müslüman olmanın şartıdır.
Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin yaklaşık altıda biri bu büyük hadisenin mesele ve konuları hakkındadır. Berzah, kıyamet günü, haşir ve neşir, mizan, hesap, cennet ve cehennem bunlardan bazılarıdır.
Meâdı ispatlayan deliller aşağıdaki başlıklar altında açıklanabilir:
Varlık âlemindeki yaratılmışlar arasında yalnızca insan, irade ve seçim özelliğine sahiptir. İnsan, özgürlük ve iradesini hayır, iyilik, Allah’a itaat ve kulluk, Allah’ın kullarına hizmet yolunda kullanabileceği gibi çirkinlik ve kötülük yolunda da kullanabilir; ilahî emirleri yerine getirmekten kaçınabilir, başkalarının, özellikle de güçsüz ve çaresiz kimselerin haklarına saldırabilir ve hatta ilahî peygamberlere ve müminlere karşı mücadeleye girişebilir.
Şüphesiz bir gün ilahî sünnet gereği bütün insanların ölümü tadacağı, asıllarına döneceği ve Yaratıcılarıyla buluşmaya gideceği zaman gelecektir. Şimdi, eğer ölüm; mümin ve arınmış insanların amellerinin mükâfatını almadan, kâfir ve günahkârların yaptıklarının cezasını görmeden ve mazlumun hakkı zalimden alınmadan gelip çatarsa ve bu şartlarda bu dünyadan sonra “ahiret” adı verilen başka bir âlem de bulunmazsa; yani her insan iyi ve kötü amellerinin sonuçlarını hiçbir eksiklik olmadan görmezse, bu durum Allah’ın adaletiyle bağdaşır mı?!
Elbette bağdaşmaz. Çünkü Hakîm olan Allah, hikmete ve adalete aykırı bir iş yapmaz. Dünya, müminin ve bozguncunun hakkını tam olarak vermeye elverişli olmadığından herkesin amellerinin karşılığını göreceği bir gün bulunmalıdır. Nitekim Yüce Allah Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyurmaktadır:
“Yoksa takvâ sahiplerini günahkârlar gibi mi tutacağız?!”[3]
Kesinlikle böyle değildir. Onlar, değişmesi mümkün olmayan ilahî vaat gereği Allah’ın huzurunda hazır bulunacaklardır. Bunun gerçekleşebilmesi için de kaçınılmaz olarak, ilahî adalet mahkemesinde aralarındaki farkın ortaya çıkacağı bir kıyametin bulunması gerekir.
Hakîm olan Allah’ın hikmeti, ölümün hayatın sonu olmamasını gerektirir. Çünkü aksi takdirde Allah’ın işi, sabahtan akşama kadar testiler yapan, sonra onlar kuruyunca yere vurup parçalayan bir çömlekçinin işine benzerdi.
Allah insanı yaratmış, onu güçsüzlükten güce, bilgisizlikten bilgiye ulaştırmıştır. İnsan dünyevî kemale eriştiğinde ise onu yok etmektedir. Peki bu ölümle birlikte her şey sona mı ermektedir? Eğer böyle olsaydı bu, akıllıca ve hikmete uygun olmazdı. Hikmete uygun olan, eğer insan daha yüksek derecelere çıkma imkânına sahipse bunun zemininin kendisi için hazırlanması, insanın o mertebeye ulaşması ve ölümle birlikte yok olup gitmemesidir.[4]
Şüphesiz Yüce Allah haktır ve bâtıl bir iş yapmaz. Aynı şekilde bu dünyayı da boşuna ve anlamsız olarak yaratmamıştır. Hareket hâlindeki bu âlemin bir hedefi vardır ve nihayetinde orada sükûna ermek üzere ilerlemektedir. O âlem, kıyamet âlemidir. Hakîm olan Allah hikmete aykırı bir iş yapmadığına göre, bu âlemin gayesi ve hedefi sayılacak bir gün mutlaka bulunmalıdır.
Diğer taraftan Allah’ın rahmetinin gereği, insanı kemaline ulaştırmasıdır. İnsanın kendi yaptığı işlerin ürününü bulması ve varoluş kemaline ulaşması için kıyametin bulunması gerekir.[5]
Varlığını sürdürme hissi ve kalıcı olma arzusu, insanın yaratılışında bulunan fıtrî bir istektir. Bütün insanlar hayatı sever ve var olmaya devam etmek isterler. Hayatlarının ölümle sona ermesini, yokluğa ve hiçliğe sürüklenmesini istemezler. Bu nedenle insanın nihai hedefi maddî hazlar değildir; çünkü bu hazlara ulaşmakla insanın isteği sona ermez. Aksine insan fıtraten kemale yönelmiştir. Dünyada yaratılış mertebelerini aşarak ahirete yönelir, kabiliyetleri fiiliyata dönüşür ve başlangıç noktasına geri döner.[6]
Ebedîlik arzusu fıtrîdir. Aksi takdirde insanlar ölümden korkmazlardı. Nitekim insanların bir taraftan fıtratlarının gereği olarak ölümden kaçtıklarını, diğer taraftan ise kalıcı ve ebedî olabilmek için çaba gösterdiklerini görmekteyiz.
İnsanın bütün fıtrî istekleri, onu kemale ulaştırmak içindir ve bunların bir hikmeti vardır. Bu hikmet, başka bir âlemin varlığına işaret eder;[7] çünkü dünya, ebedî olarak yaşamaya elverişli değildir.[8] Tarih boyunca etkileri görülen ölüm ve ölümün sonuçlarından duyulan korku, insanın varlığını sürdürme arzusunun fıtrî olduğuna dair bir işarettir.[9] Ebedîlik arzusu ise meâdla gerçekleşir.
Meâdın aslını sağlam aklî ve naklî delillerle ve insanın iç fıtratını dikkate alarak ispatladıktan sonra şunu da eklemek gerekir: Şüphesiz meâdla ilgili bütün tartışmalar nihayetinde iki noktadan birine, yani cennete veya cehenneme ulaşır.
Cennet ve cehennemin hakikati hakkında ise şöyle denilebilir: Cennet, manevî ve maddî olmak üzere ilahî lütufların ve nimetlerin her türlüsünün bulunduğu merkezdir. Cennet, Allah’ın itaat edenlere yönelik kesin vaadi ve bir tür ilahî lütuftur. Cennet, cennet ehli için güven ve esenlik yurdudur.
Nitekim Allah cennet ehli hakkında şöyle buyurmaktadır:
“Şüphesiz takvâ sahipleri güvenli bir makamda bulunacaklardır.”[10]
“Rableri katında onlar için esenlik yurdu vardır.”[11]
“Orada ne güneş görürler ki sıcağından rahatsız olsunlar ne de şiddetli bir soğuk görürler ki soğuğundan eziyet çeksinler.”[12]
“Genişliği gökler ve yer kadar olan cennet, takvâ sahipleri için hazırlanmıştır.”[13]
Allah cenneti itaat edenler için yarattığı gibi cehennemi de günahkârlar için yaratmıştır. Cehennem, türlü acıların ve mahrumiyetlerin bulunduğu merkezdir. Cehennem, şeytanın ve onun takipçilerinin vaat edilmiş yeridir.
Nitekim Kur’ân-ı Kerîm şöyle buyurmaktadır:
“Şüphesiz cehennemi seninle (şeytanla) ve onlardan sana uyanların tamamıyla dolduracağım.”[14]
“Şüphesiz onların hepsinin vaat edilmiş yeri cehennemdir.”[15]
Yukarıda yapılan açıklamalara göre; ayetler, rivayetler ve aklın hükmü doğrultusunda, Allah’ın vaadinin gerçekleşeceği, müminlerin ve takvâ sahiplerinin ödüllendirileceği, suçluların ise cezalandırılıp azaba uğratılacağı konusunda hiçbir şüphe kalmamaktadır.[16]
Sonuç olarak cennet ve cehennem yalnızca kıyamet gününe ait iki sarsıcı gerçeklik değildir; aksine ayet ve rivayetlere dayanılarak bunların şu anda yaratılmış oldukları da kesin ve ispatlanmış bir gerçektir.[17] Bu büyük gerçeklik hakkında şüphe eden veya onun gerçekleşmesini yalnızca bir hayal olarak görenler, çok yakında ve sonsuza kadar onun hakikatini göreceklerdir.
[1]. Kureşî, Seyyid Ali Ekber, قاموس قرآن, c. 5, s. 6, Tahran, دار الکتب الإسلامیة, 6. baskı, 1371 hş.
[2]. Râgıb İsfahânî, Hüseyin b. Muhammed, المفردات فی غریب القرآن, tahkik: Dâvûdî, Safvân Adnân, s. 593, Dımaşk, Beyrut, دارالقلم، الدار الشامیة, 1. baskı, 1412 h.k.
[3]. «اَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقینَ کَالْفُجّارِ»، Sâd, 28.
[4]. İslamî Araştırmalar Merkezi, Mebde ve Meâd, Meâd bölümü.
[5]. Bkz.: Cevâdî Âmulî, Abdullah, یاد معاد, s. 9-108, Kum, Recâ, 3. baskı.
[6]. Bkz.: es-Sübhânî, Cafer, الالهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل, s. 7-176, Kum, مؤسسة الامام الصادق علیه السلام, 4. baskı.
[7]. Âştiyânî, Seyyid Celâleddîn, معرفة المعاد, s. 26.
[8]. Rabbânî, Muhammed Rızâ, معاد ربانى, s. 129.
[9]. Şu eserden uyarlanmıştır: «دلیلهاى عقلى و فطرى اثبات معاد», s. 125.
[10]. «اِنَّ الْمُتَّقینَ فى مَقامٍ اَمینٍ». Duhân, 51.
[11]. «لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ». En‘âm, 127.
[12]. «لا یَرَوْنَ فیها شَمْسا وَ لا زَمْهَریرا». İnsan, 13.
[13]. «وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الاَرْضُ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقینَ». Âl-i İmrân, 133.
[14]. «لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعینَ». Sâd, 85.
[15]. «وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ اَجْمَعینَ». Hicr, 43.
[16]. «وَعدَ اللهِ لاَ یُخلِفُ اللهُ المیعاد». Zümer, 20.
[17]. Ebû Salt Herevî, İmam Rızâ’ya (a.s.) şöyle der: “Bana cennet ve cehennem ateşinden haber veriniz; acaba bunlar şu anda yaratılmış mıdır, yoksa yaratılmamış mıdır?” İmam şöyle buyurdu: “Evet, yaratılmışlardır. Resûlullah (s.a.a.) göğe yükseltildiği zaman cennete girdi ve cehennem ateşini gördü.” Herevî şöyle der: İmam’a, “Cennet ve cehennem ateşinin yaratılmış olduğunu inkâr eden kimsenin durumu nedir?” diye sordum. İmam buyurdu: “Böyle bir kimse Peygamber’i (s.a.a.) ve bizi yalanlamıştır; bizim velâyetimizden hiçbir nasibi yoktur ve cehennem ateşinde ebedî olarak kalacaktır. Yüce Allah şöyle buyurur: ‘İşte suçluların yalanladıkları cehennem budur. Onlar cehennem ile kaynar su arasında gidip gelirler.’” (Rahmân, 43-44). «أَخْبِرْنِی عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَهُمَا الْیَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ فَقَالَ نَعَمْ ….». Bkz.: Şeyh Sadûk, امالی, s. 461, Beyrut, A‘lemî, 5. baskı, 1400 h.k.
