Bu yazının temel kaynağı, Nehcü’l-Belâğa’nın 31. mektubudur. Bu mektup, örnek bir babanın gelişmekte olan örnek bir gence yönelik öğütlerini içermektedir.
Emirü’l-Müminin’in (a.s.) en meşhur vasiyetlerinden biri olan bu mektup, Seyyid Râzî’nin (r.a.) belirttiğine göre, İmam Ali (a.s.) tarafından Sıffîn’den dönüşünün ardından “Hâzırîn” adlı yerde oğlu Hasan bin Ali’ye (a.s.) yazılmıştır.
Bu mektup hem Şiilerin hem de Sünnilerin ilgisini çekmiştir. Nitekim Ehl-i Sünnet’in tanınmış âlimlerinden Ebû Ahmed Hasan bin Abdullah bin Saîd el-Askerî, onun hakkında şöyle demiştir:
“Pratik hikmet alanında altınla yazılmaya layık bir eser bulunacaksa, o da İmam Ali’nin (a.s.) bu risalesidir. Çünkü İmam Ali bu eserde ilmin bütün alanlarını, manevi yolculuğun yollarını, insanı kurtuluşa ve helake götüren bütün hususları, hidayet yollarını, ahlaki erdemleri, mutluluğun sebeplerini, bu tehlikelerden kurtulmanın yollarını ve insani kemalin en yüksek derecelerine ulaşmanın yöntemlerini en güzel ifadelerle açıklamıştır.”1
İmam Ali’nin (a.s.) bu risaledeki muhatabı yalnızca oğlu İmam Hasan (a.s.) değildir. O, hikmet dolu sözleriyle hakikati arayan bütün gençlere seslenmektedir.
Nehcü’l-Belâğa’nın sınırsız ilim ve irfan denizinin derinliklerine dalmak, bizim sınırlı bilgi ve imkânlarımızla pek mümkün olmasa da:
Denizin suyunun tamamını çekmek mümkün değilse,
En azından susuzluğumuz ölçüsünde ondan tatmalıyız.
Sayfa sayısının sınırlı olması nedeniyle burada önemli eğitim ve terbiye ilkelerinden birkaçını açıklayacak, mektubun tam metnini incelemeyi ise değerli okuyuculara, özellikle de genç nesle bırakacağız.
İmam Ali’nin (a.s.) sevgili oğluna en önemli tavsiyesi ilahi takvadır. Nitekim şöyle buyurmaktadır:
“واعلم یا بنی ان احب ما انت آخذ به الی من وصیتی تقوی الله”2
“Oğlum! Bil ki bu vasiyetimdeki sözlerim arasında benim için en sevimli olan ve senin sarılmanı istediğim şey, Allah’a karşı takvalı ve günahlardan sakınan bir insan olmandır.”
Takvanın gençler açısından önemi ve değeri, gençlik döneminin eğilimleri ve duyguları dikkate alındığında daha iyi anlaşılır.
İçgüdülerin taşkınlığına, yoğun duygulara, nefsani arzuların ve cinsel dürtülerin güçlenmesine, gerçek dışı hayallerin etkisine açık olan genç için takva, kendisini düşmanların saldırılarından koruyan sağlam bir kale ve sur gibidir.
Aynı zamanda şeytanların zehirli oklarının kendisine isabet etmesini önleyen bir kalkandır.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“اعلموا عبادالله ان التقوی دار حصن عزیز”3
“Ey Allah’ın kulları! Biliniz ki takva, sağlam ve aşılması mümkün olmayan bir kaledir.”
Üstat Mutahharî (r.a.) şöyle demektedir:
“Takvanın namaz ve oruç gibi yalnızca dindarlığa özgü bir özellik olduğu düşünülmemelidir. Aksine takva, insan olmanın gereğidir. İnsan hayvani ve orman hayatına benzer bir yaşam biçiminden uzaklaşmak istiyorsa, takva sahibi olmak zorundadır.”4
Genç, sürekli bir yol ayrımındadır ve birbirine zıt iki yöne çekilmektedir.
Bir yandan ahlaki vicdanın sesi ve ilahi ilham onu iyiliklere yönlendirirken diğer yandan içgüdüler, kötülüğü emreden nefis ve şeytani vesveseler onu nefsani arzularını tatmin etmeye çağırmaktadır.
Akıl ile şehvet, iyilik ile bozulma, temizlik ile kirlilik arasındaki bu mücadeleden ancak kendisini iman ve takva silahıyla donatan, gençliğinin başlangıcından itibaren kendini yetiştirmeye ve nefsiyle mücadele etmeye başlayan genç sağ salim çıkabilir.
Hz. Yusuf (a.s.), işte bu takva sayesinde güçlü bir iradeyle zorlu ilahi imtihandan başarıyla çıkmış ve izzetin zirvesine ulaşmıştır.
Kur’an-ı Kerim, Hz. Yusuf’un (a.s.) nefsiyle mücadelesinde başarıya ulaşmasının sırrını “takva” ve “sabır” şeklindeki iki önemli ve temel ilkeye bağlı kalmak olarak açıklamakta ve şöyle buyurmaktadır:
“انه من یتق ویصبر فان الله لایضیع اجر المحسنین”5
“Kim takva sahibi olur ve sabrederse, şüphesiz Allah iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez.”
Gençlerin birçoğu irade zayıflığından ve karar verme gücünün yetersizliğinden şikâyet etmekte ve bu sorunu gidermek için çözüm aramaktadır.
Şöyle demektedirler:
“Kötü ve hoş olmayan alışkanlıklarımızı terk etmek için defalarca karar verdik, ancak çoğu zaman başarılı olamadık.”
İmam Ali (a.s.), takvayı iradeyi güçlendiren ve insanın kendine hâkim olmasını sağlayan bir etken olarak tanıtmaktadır. Takva, günahların ve kötü alışkanlıkların terk edilmesinde önemli bir rol oynamaktadır.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“Biliniz ki hatalar ve günahlar, dizginleri kopmuş, azgın atlar gibidir. Günahkârlar bu atlara binmişlerdir ve bu atlar onları cehennemin derinliklerine sürükleyecektir.
Takva ise sahiplerinin üzerine bindiği, dizginlerini ellerinde tuttukları uysal ve sakin binekler gibidir. Bu binekler onları cennete kadar götürür.”6
Bu işin gerçekleştirilebilir olduğu unutulmamalıdır.
Bu yola adım atan kişiler, Allah’ın gizli lütuflarına mazhar olacaklardır.
Nitekim Kur’an-ı Kerim şöyle buyurmaktadır:
“والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا”7
“Bizim yolumuzda mücadele edip çaba gösterenlere mutlaka kendi yollarımızı göstereceğiz.”
Hiç şüphesiz başarıya ve mutluluğa ulaşmanın önemli etkenlerinden biri, uygun şartlardan ve fırsatlardan doğru ve ilkeli biçimde yararlanmaktır.
Gençlik dönemi de bu fırsatların en temel olanlarından biridir.
Manevi güç ve bedensel kuvvet, Yüce Allah’ın genç neslin kullanımına sunduğu son derece değerli bir hazinedir.
Bu nedenle dinî önderler, gençlik fırsatının değerlendirilmesini sürekli vurgulamışlardır.
İmam Ali (a.s.) bu konuda şöyle buyurmaktadır:
“بادر الفرصه قبل ان تکون غصه”8
“Fırsat elden çıkıp üzüntü kaynağına dönüşmeden önce onu değerlendir.”
Sa‘dî, büyüklerin sözlerinden ilham alarak şöyle demektedir:
Ey genç, bugün itaat yoluna gir,
Çünkü yarın yaşlıya gençliği geri gelmez.
Kader, benden öyle bir dönemi aldı ki,
Her günü bir Kadir Gecesi değerindeydi.
O günlerin kıymetini bilemedim,
Şimdi onları kaybedince anladım.
İmam Ali (a.s.), “لاتنس نصیبک من الدنیا”9, yani “Dünyadan nasibini unutma” şeklindeki mübarek ayeti açıklarken şöyle buyurmaktadır:
“لاتنس صحتک و قوتک وفراغک وشبابک ونشاطک ان تطلب بها الاخره”10
“Sağlığını, gücünü, boş zamanını, gençliğini ve canlılığını unutma. Bunları ahiretini kazanmak için kullan.”
İmam Ali (a.s.), gençlik nimetinden doğru ve yeterli biçimde yararlanmayan kişiler hakkında şöyle buyurmaktadır:
“Onlar bedenlerinin sağlıklı olduğu günlerde kendileri için bir sermaye hazırlamadılar ve hayatlarının ilk fırsatlarından ibret almadılar. Genç olan bir insanı yaşlılıktan başka ne beklemektedir?”11
Gençlik, canlılık ve gelişme, kıyamet gününde hakkında soru sorulacak büyük bir nimettir.
Resul-i Ekrem’den (s.a.a.) nakledilen bir rivayette şöyle buyurulmuştur:
“Kıyamet gününde hiçbir kul, kendisine dört soru sorulmadan bir adım bile atamayacaktır:
Ömrünü hangi yolda kullandığı ve nasıl tükettiği;
Gençliğini hangi yolda geçirdiği;
Malını hangi yoldan kazandığı ve nereye harcadığı;
Ehl-i Beyt’e duyduğu sevgi ve bağlılığı.”12
İslam’ın değerli Peygamberi (s.a.a.), insan ömrünün günlerinden ayrı olarak gençlik dönemini de özellikle zikretmiştir. Bu, gençliğin kendine özgü değerini göstermektedir.
Ne yazık ki gençlik döneminin olağanüstü şartları ve eşsiz fırsatları kısa sürelidir ve hızla geçip gider.
Gençlik bülbülü bir gün ömür ağacının dalından uçup gidecektir.
Bu nedenle gençlik elimizdeyken değerini bilmeli ve onu önemli bir sermaye olarak görmeliyiz.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“شیئان لایعرف فضلهما الا من فقدهما: الشباب والعافیه”13
“İki şey vardır ki onların değerini ancak kendilerini kaybeden kişi bilir: Biri gençlik, diğeri sağlıktır.”
Eğitim ve kendini yetiştirme için en uygun dönem gençlik dönemidir. Çünkü gencin kalp sayfası henüz kötülükler ve hoş olmayan özelliklerle şekillenmemiş, fıtratın ışığı kalbinde sönmemiştir.
İmam Ali (a.s.), oğlu İmam Hasan’a (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“انما قلب الحدث کالارض الخالیه ما القی فیها من شیء قبلته فبادرتک بالادب قبل ان یقسوا قلبک ویشتغل لبک”14
“Gencin kalbi, üzerine ne ekilirse onu kabul eden boş bir toprak gibidir. Bu nedenle kalbin katılaşmadan ve zihnin başka meselelerle meşgul olmadan önce seni eğitmeye başladım ve bütün gayretimi senin terbiyene yönelttim.”
Kötü alışkanlıklar gençlik döneminde henüz kökleşmediği için onlarla mücadele etmek daha kolaydır.
Gençler bu büyük üstünlükten gerektiği gibi yararlanmalıdır.
İmam Humeynî (r.a.), gençlik döneminde insanın kendisini düzeltmesinin gerekliliğini defalarca vurgulamıştır.
Konuşmalarından birinde şöyle buyurmuştur:
“Büyük cihat, insanın kendi isyankâr nefsiyle gerçekleştirdiği mücadeledir.
Siz gençler, bu mücadeleye şimdiden başlamalısınız. Gençlik gücünüzün elinizden gitmesine izin vermeyin.
Gençlik gücü azaldıkça insandaki bozuk ahlaki özelliklerin kökleri daha da güçlenir ve mücadele zorlaşır.
Genç bir insan bu mücadelede daha çabuk zafer kazanabilir. Yaşlı bir insan ise aynı başarıya bu kadar kolay ulaşamaz.
Kendinizi düzeltme işini gençlik döneminden yaşlılık dönemine ertelemeyin.”15
Üstat Mutahharî (r.a.) şöyle demektedir:
“Mevlânâ, insan yaşlandıkça özelliklerinin nasıl güçlenip kökleştiğini anlatmak için bir örnek verir:
Bir adam, insanların geçtiği bir yolun üzerine dikenli bir çalı dikmişti. İnsanlar bu dikenli çalı yüzünden sıkıntı çekiyorlardı.
Adam, gelecek yıl onu sökeceğine söz verdi. Ancak ertesi yıl da bu işi bir sonraki yıla erteledi. Sonraki yıllarda da aynı şekilde davrandı.
Bir yandan dikenli çalı her yıl daha fazla kök salıyor, diğer yandan adamın kendisi her geçen yıl güçten düşüyordu.
Yani çalının büyümesiyle adamın gücü arasında ters bir ilişki vardı.
İnsanın ruhsal özellikleri de dikenli çalı ve onu söken adam gibidir.
İnsanın kötü özellikleri her geçen gün daha derin kökler salar ve iradesini zayıflatır.
Genç bir insanın kendi nefsini düzeltme gücü, yaşlı bir insanınkinden daha fazladır.”
Diken çalısı gittikçe güçlenip yükselirken,
*Dikenleri söken adam zayıflayıp güçten düşüyordu.*16
Değerli gençler, İmam Ali’nin (a.s.) şu uyarısını ciddiye almalıdır:
“غالب الشهوه قبل قوه ضراوتها فانها ان قویت ملکتک واستفادتک ولم تقدر علی مقاومتها”17
“Nefsani arzuların taşkınlığa ve aşırılığa alışmasından önce onlarla mücadele et. Çünkü arzular, sınırları aşma ve başına buyruk davranma konusunda güçlenirse sana hâkim olur, seni istedikleri yöne sürükler ve onlara karşı koyma gücünü kaybedersin.”
Mevlânâ şöyle demektedir:
Çünkü kötü huy artık iyice yerleşmiştir,
Alışkanlıkla şehvet karıncası yılana dönüşmüştür.
Şehvet yılanını daha başlangıçta öldür,
Yoksa şimdi yılanın bir ejderhaya dönüşmüştür.18
İmam Ali’nin (a.s.) gençlere yönelik vasiyetlerinden biri de özsaygının ve yüce gönüllülüğün geliştirilmesidir.
Nitekim şöyle buyurmaktadır:
“اکرم نفسک عن کل دنیه و ان ساقتک الی الرغائب فانک لن تعتاض بما تبذل من نفسک عوضا ولاتکن عبد غیرک وقد جعلک الله حرا”19
“İstediğin hedefe ulaşmanı sağlasa bile alçaklığa boyun eğmeyecek kadar kendine değer ver.
Çünkü bu yolda kaybettiğin onurun ve kişiliğin karşılığını hiçbir bedelle elde edemezsin.
Allah seni özgür yaratmışken başkasının kölesi olma.”
İzzet ve saygınlık arzusu, insanın temel ihtiyaçlarından biridir. Neyse ki yaratılış eli, bunun tohumunu insanın özüne yerleştirmiştir.
Açıktır ki bu tohumun korunmaya, büyümeye ve gelişmeye ihtiyacı vardır.
Özsaygı, insanın akıl gücünden yararlanmasını ve onu hayatın çeşitli alanlarında kullanmasını sağlar. Aynı zamanda kişiliğin oluşmasının kaynağıdır.
Tarih boyunca Firavun tarzı baskıcı yönetimlerin başkalarını sömürmek amacıyla ilk adımda insanın onur ve saygınlık duygusunu hedef alması ve kişiliğini aşağılaması sebepsiz değildir.
Kur’an-ı Kerim bu konuda şöyle buyurmaktadır:
“فاستخف قومه فاطاعوه انهم کانوا قوما فاسقین”20
“Firavun, kavmini küçümsedi ve aşağıladı. Onlar da kendisine itaat ettiler. Çünkü onlar yoldan çıkmış bir topluluktu.”
Özsaygı ve yüce gönüllülük, aşağıda değineceğimiz bazı hususlara bağlıdır.
İnsanın özsaygısına büyük zarar veren hususlardan biri günah işlemek ve kötülüklere bulaşmaktır.
Günahtan sakınmak ve kirlenmekten uzak durmak, insanın manevi şeref ve saygınlığa ulaşmasını sağlayan etkenlerdendir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“من کرمت علیه نفسه لم یهنها بالمعصیه”21
“Kendi nefsini değerli gören kimse, onu günah işleyerek aşağılamaz ve küçük düşürmez.”
Zina, yalan, gıybet, küfür ve hakaret gibi büyük günahlar, yüce gönüllülük ve insanın manevi saygınlığıyla açıkça çelişmektedir.
Başkalarının malına göz dikmek ve zorunlu durumlar dışında insanlardan yardım istemek, kişinin şerefini ve özsaygısını zedeler.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“المسئله طوق المذله تسلب العزیز عزه والحسیب حسبه”22
“İnsanlardan bir şey istemek, boyna geçirilen bir zillet halkasıdır. Saygın kişilerin izzetini, şerefli kişilerin de şerefini ortadan kaldırır.”
Özsaygı ve insanın kendi değerini koruması, büyük ölçüde kendisine nasıl baktığına bağlıdır.
Kendisini güçsüz ve değersiz gösteren bir kişiyi başkaları da aşağılanmış ve değersiz biri olarak görür.
Bu nedenle İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“الرجل حیث اختار لنفسه ان صانها ارتفعت وان ابتذلها اتضعت”23
“Her insanın kişiliğinin değeri, kendisi için seçtiği davranış biçimine bağlıdır.
Kendi nefsini alçaklıktan ve aşağılanmaktan korursa yüksek bir insani makama ulaşır.
Ancak manevi izzetinden vazgeçerse alçaklığa ve zillete sürüklenir.”
Özsaygı ve manevi saygınlık isteyen kişi, zayıflık ve güçsüzlük belirtisi olan her türlü söz ve davranıştan uzak durmalıdır.
İslam, bu amacı gerçekleştirmek için dalkavukluğu, yağcılığı, zamandan şikâyet etmeyi, hayatın sorunlarını insanlara anlatmayı, gereksiz büyüklenme ve aşırı istekleri, hatta yersiz tevazuyu yasaklamıştır.
Hiçbir Müslüman, şeref ve özgürlük ruhuna aykırı olan dalkavuklukla kendisini kirletme hakkına sahip değildir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“کثره الثنإ ملق یحدث الزهو ویدنی من العزه”24
“Övgü ve takdirde aşırıya kaçmak, dalkavukluk ve yağcılıktır. Bu davranış bir yandan övülen kişide kibir ve kendini beğenmişlik meydana getirir, diğer yandan özsaygıyı zayıflatır.”
İnsanın sıkıntılarını sürekli şikâyet konusu hâline getirmesi ve kendisini başkalarının karşısında gereksiz yere küçük düşürmesi, özsaygısını olumsuz etkileyebilir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“رضی بالذل من کشف ضره لغیره”25
“Hayatındaki sıkıntıları başkalarına açan kişi, gerçekte aşağılanmaya ve zillete razı olmuş demektir.”
İmam Ali’nin (a.s.) gençlere yönelik öğütlerinden biri, toplumsal ilişkilerde ahlaki vicdanı ölçü olarak kabul etmektir.
O, oğluna şöyle hitap etmektedir:
“یا بنی اجعل نفسک میزانا فیما بینک و بین غیرک”26
“Oğlum! Kendini, başkalarıyla arandaki ilişkilerde yargının ölçüsü ve terazisi olarak kabul et.”
Bu önemli ahlaki ilkenin göz ardı edilmesi, dostluk ilişkilerinin bozulmasından başka bir sonuç doğurmayacaktır.
Aynı şekilde ahlaki vicdana bağlı kalmak da kalıcı dostluğun ve sağlıklı toplumsal ilişkilerin güvencesidir.
Toplumdaki bütün bireyler ahlaki vicdanlarına göre birbirleriyle ilişki kursalar, başkalarının haklarına, çıkarlarına ve saygınlıklarına riayet etseler toplumsal ilişkiler daha sağlam, toplumun huzuru ve güvenliği de daha güçlü olacaktır.
Ahlaki vicdan, bir doktor gibi insanın dikkatini kendi hastalığına ve tedavisine yöneltir ve ruh sağlığının durumunu bildirir.
Bir rivayette şöyle anlatılmaktadır:
Bir adam Resulullah’ın (s.a.a.) huzuruna gelerek şöyle dedi:
“Bütün görevlerimi gerektiği gibi yerine getiriyorum. Ancak bir günahı terk edemiyorum; o da gayrimeşru ilişkidir.”
Sahabiler bu sözden rahatsız oldular.
Hz. Peygamber (s.a.a.) şöyle buyurdu:
“Siz karışmayın. Onunla nasıl konuşacağımı ben biliyorum.”
Ardından adama şöyle sordu:
“Senin annen, kız kardeşin ve genel olarak namusunu korumakla yükümlü olduğun yakınların var mı?”
Genç, “Evet” dedi.
Resulullah (s.a.a.) şöyle buyurdu:
“Başkalarının senin namusunla ve mahrem yakınlarınla böyle gayrimeşru ilişkiler kurmasını ister misin?”
Genç, “Hayır” diye cevap verdi.
Hz. Peygamber şöyle buyurdu:
“Öyleyse sen nasıl böyle yanlış bir davranışta bulunmaya razı olabiliyorsun?”
Genç başını öne eğerek şöyle dedi:
“Artık böyle bir günahın peşinden gitmeyeceğime söz veriyorum.”27
Her Müslüman, insanlarla ilişkilerinde kendi iç sesini dinlemek ve vicdanının gereğine göre davranmakla yükümlüdür.
İmam Seccâd (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“İnsanların senin üzerindeki hakkı, onlara eziyet etmekten kaçınman, kendin için sevdiğin şeyleri onlar için de sevmen ve kendin için istemediğin şeyleri onlar için de istememendir.”28
İslam, ahlaki vicdana dikkat çekerek insanların kendi iç dünyalarında bir denetleyici oluşturmalarını amaçlamaktadır.
Böylece bu iç denetleyici, öfke ve düşmanlık hâlinde bile onları başkalarının haklarına saldırmaktan ve insanlara eziyet etmekten alıkoyacaktır.
Bu nedenle Kur’an-ı Kerim, vicdanın kendisi olan kınayıcı nefse yemin ederek şöyle buyurmaktadır:
“لااقسم بیوم القیامه ولااقسم بالنفس اللوامه”29
“Kıyamet gününe yemin ederim. Günah işlediği ve isyan ettiği için insanı kınayan ve azarlayan nefse de yemin ederim.”
Başkalarının deneyimlerinden yararlanmak, İmam Ali’nin (a.s.) vasiyetlerinde yer alan konulardan biridir.
O şöyle buyurmaktadır:
“اعرض علیه اخبار الماضین و ذکره بما اصاب من کان قبلک من الاولین و سر فی دیارهم و آثارهم فانظر فیما فعلوا و عما انتقلوا و این حلوا و نزلوا”30
“Geçmişte yaşayanların haberlerini kalbine sun ve senden önce yaşayanların başına gelenleri hatırla.
Onların yaşadıkları topraklarda ve geride bıraktıkları harabelerde dolaş. Neler yaptıklarına dikkatle bak.
Nereden ayrıldıklarını ve nereye gidip yerleştiklerini gör.”
Toplumun bütün bireyleri deneyimli insanların rehberliğine ve başkalarının tecrübelerinden yararlanmaya ihtiyaç duysa da gençler, çeşitli nedenlerle tarihi ve geçmişte yaşamış insanların hayatlarından elde edilen deneyimleri öğrenmeye daha fazla ihtiyaç duymaktadırlar.
Çünkü:
Birincisi: Genç, yaşının gereği olarak henüz olgunlaşmamış ve deneyim kazanmamış bir zihne sahiptir.
Hayatın acı ve tatlı yönlerini yeterince yaşamamış, yaşamında daha az sorun ve güçlükle karşılaşmıştır.
Nitekim şöyle denilmiştir:
“Gencin aynada gördüğünü yaşlı insan pişmemiş tuğlada görür.”
Bu nedenle bazen sorunların baskısı, gencin iç huzurunu bozarak onu karamsarlığa veya sert davranışlara yöneltebilir.
İkincisi: Gençlik döneminin özelliklerinden biri olan gerçek dışı hayaller, bazen gencin hakikati tanımasını engelleyebilir.
Deneyim, kuruntu ve hayal perdelerini yırtarak insanı gerçeğe yöneltir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“التجارب علم مستفاد”31
“İnsanların deneyimleri, yararlı bir bilgidir.”
Üçüncüsü: Gençler, bilimsel ve teknik alanlarda yüksek bir öğrenme potansiyeline sahip olmakla birlikte, hayat tecrübelerinin henüz sınırlı olması nedeniyle bazı toplumsal durumları değerlendirmekte güçlük yaşayabilirler.
Bu nedenle düşünülmeden verilmiş zararlı kararlar alma ve başkalarının tuzağına düşme tehlikesiyle karşı karşıyadır.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“من قلت تجربته خدع”32
“Deneyimi az olan kişi aldatılır.”
Deneyim sayesinde hatalar en aza iner.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“من کثرت تجربته قلت غرته”33
“Deneyimi çok olan kişi daha az aldanır.”
Hayatın zor dönemlerinde gence yardımcı olabilecek ve güç aşamalardan geçmesini sağlayabilecek şey, hayatları boyunca bu tehlikeli yollardan geçmiş ve onları sağ salim aşmış kişilerin deneyimlerinden yararlanmaktır.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“Deneyimli insanlarla birlikte ol. Çünkü onlar, son derece değerli olan deneyim hazinelerini en yüksek bedeli, yani ömürlerini harcayarak elde etmişlerdir.
Sen ise onların bu değerli hazinesini en düşük bedelle, yalnızca birkaç dakikanı ayırarak elde edebilirsin.”34
Deneyim kazanmanın en belirgin örneklerinden biri, geçmişte yaşayanların hayatlarını ve önceki milletlerin tarihini incelemektir.
Tarih, geçmişi gösteren bir aynadır. Günümüz ile geçmiş arasında bağlantı kuran bir halka ve geleceğe ışık tutan bir rehberdir.
Üstat Mutahharî (r.a.) şöyle demektedir:
“İnsan, kendi döneminde yaşayan insanlardan edep ve hayatın usullerini öğrendiği gibi, bazen Lokman misali, edepsizlerden de onların yaptıklarını yapmamak gerektiğini öğrenir.
Aynı ilke gereğince geçmişte yaşayan insanların hayatlarından da yararlanır.
Tarih, geçmişi bugüne taşıyan canlı bir film gibidir.”35
Milletlerin kaderleri arasındaki benzerlik, herkesi, özellikle de genç nesli tarih okumaya davet etmektedir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“Geçmiş yüzyılların tarihinde sizin için pek çok ibret dersi bulunmaktadır.
Amâlika nerede? Onların çocukları nerede? Firavunlar ve onların çocukları nerede?”36
Hiç şüphesiz dostluğun devamlılığı ve kalıcılığı, dostluğun sınırlarına ve toplumsal ilişki kurallarına riayet edilmesine bağlıdır.
Arkadaş edinmek kolaydır, ancak arkadaşlığı sürdürmek daha zordur.
İmam Ali (a.s.), mübarek mektubunun başka bir bölümünde dostluk bağlarının kalıcı olmasını sağlayan ince noktalara işaret ederek şöyle buyurmaktadır:
“İnsanların en güçsüzü, arkadaş edinmekten aciz olan kişidir. Ondan daha güçsüz olan ise edindiği arkadaşını kaybeden kişidir.”38
Bazı gençler, dostluk ilişkilerinin istikrarsızlığından ve uzun süre devam etmemesinden şikâyet etmektedirler.
Bunun başlıca nedeni, dostluğun sınırlarına riayet edilmemesi ve arkadaşlık ilişkilerinde aşırılığa veya ihmalkârlığa düşülmesidir.
Kuşkusuz İmam Ali’nin (a.s.) yararlı emir ve öğütlerine uymak, bu sorunun çözümünde etkili olabilir.
İmam Ali’nin (a.s.) bu bölümdeki sözlerinin genel konuları şunlardır:
Dostlukta aşırıya kaçmak ve ölçülülüğün sınırlarını aşmak, gençlik döneminde az ya da çok görülen bir durumdur.
Bunun nedeni, gençlik döneminin duygusal eğilimleri ve yoğun hisleridir.
Bu gençler, arkadaşlık döneminde dostlarına gereğinden fazla ilgi ve sevgi gösterirler.
Ayrılık döneminde ise gereğinden fazla karşıtlık ve düşmanlık sergilerler. Öyle ki tehlikeli davranışlarda bile bulunabilirler.
İmam Ali’nin (a.s.) tavsiyesi, dostlukta ölçülü olmaktır.
O şöyle buyurmaktadır:
“Sevdiğin arkadaşına karşı sevgini ölçülü biçimde göster. Çünkü bir gün düşmanın olabilir.
Öfkelendiğin kişiye karşı da hoşnutsuzluğunu ölçülü biçimde göster. Çünkü bir gün dostun olabilir.”38
İmam Ali (a.s.) bu mektupta da şöyle buyurmaktadır:
“Kardeşinle ilişkini kesmek istersen, onun için bir dönüş yolu bırak. Böylece bir gün geri dönmek isterse dönebileceği bir yol bulunsun.”
Sa‘dî bu konuda şöyle demektedir:
“Dostunla arandaki her sırrı ona açma. Çünkü bir gün düşmanın olup olmayacağını bilemezsin.
Düşmanına da yapabileceğin her kötülüğü yapma. Çünkü bir gün dostun olabilir.”39
Dostluk ve arkadaşlık, karşılıklı sevgiye dayanır.
Taraflardan biri ilişki kurmak isterken diğeri buna isteksizse, bunun sonucunda dostluk isteyen kişinin aşağılanması ve küçük düşmesinden başka bir şey ortaya çıkmayacaktır.
Bu nedenle İmam Ali (a.s.), mübarek mektubunda şöyle buyurmaktadır:
“لاترغبن فیمن زهد عنک”40
“Sana ilgi duymayan birine ilgi gösterme.”
İmam Ali (a.s.), dostluk bağlarının korunmasını vurgulamakta ve bu bağları güçlendiren etkenlerden söz ederek şöyle buyurmaktadır:
“Arkadaşın cimrilik gösterirse sen cömert davran.
O senden uzaklaşırsa sen ona yaklaş.
O sert davranırsa sen yumuşaklık göster.
Bir günah veya hata işlerse mazeretini kabul et.”
Ancak bazı insanlar anlayış ve olgunluk bakımından yetersiz oldukları için başkalarının yüce gönüllülüğünü ve iyiliğini onların küçüklüğü, kendi kurnazlıkları olarak yorumlayabilirler.
Bu nedenle İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“Bütün bu durumlarda zamanın ve şartların uygunluğunu gözet.
Söylenenleri uygun olmayan yerlerde uygulamaktan veya bunlara layık olmayan kişiler için yerine getirmekten sakın.”
Bir başka önemli nokta da arkadaşa öğüt vermek ve onun iyiliğini istemektir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmaktadır:
“Arkadaşına yönelik iyi niyetini ve öğütlerini samimi kıl. Bu öğütler ister onun hoşuna gitsin ister gitmesin.”41
1. Zeynelâbidîn Kurbânî, İslami Ahlak, Eğitim ve Terbiye, s. 58.
2. Nehcü’l-Belâğa, Feyzü’l-İslâm, 31. mektup.
3. Aynı kaynak, 156. hutbe.
4. Deh Goftâr (On Konuşma), s. 14.
5. Yûsuf Suresi (12), 90. ayet.
6. Nehcü’l-Belâğa, 16. hutbe.
7. Ankebût Suresi (29), 69. ayet.
8. Nehcü’l-Belâğa, 31. mektup.
9. Kasas Suresi (28), 77. ayet.
10. Bihârü’l-Envâr, Beyrut baskısı, c. 68, s. 177.
11. Nehcü’l-Belâğa, 82. hutbe.
12. Bihârü’l-Envâr, c. 74, s. 160.
13. Gurerü’l-Hikem ve Dürerü’l-Kelim, c. 4, s. 183.
14. Nehcü’l-Belâğa, 31. mektup.
15. Âyîn-i İnkılâb-ı İslâmî (İslam Devrimi’nin İlkeleri), s. 203.
16. Üstat Mutahharî, İslam’da Eğitim ve Terbiye, s. 79’dan naklen.
17. Gurerü’l-Hikem ve Dürerü’l-Kelim, aynı kaynak, s. 392.
18. Mesnevî-i Ma‘nevî, ikinci defter, s. 327.
19. Nehcü’l-Belâğa, aynı kaynak.
20. Zuhruf Suresi (43), 54. ayet.
21. Gurerü’l-Hikem ve Dürerü’l-Kelim, c. 5, s. 357.
22. Aynı kaynak, c. 2, s. 145.
23. Aynı kaynak, s. 77.
24. Aynı kaynak, c. 4, s. 595.
25. Aynı kaynak, s. 93.
26. Nehcü’l-Belâğa, aynı kaynak.
27. Zeynelâbidîn Kurbânî, aynı kaynak, s. 274.
28. Bihârü’l-Envâr, c. 71, s. 9.
29. Kıyâme Suresi (75), 1 ve 2. ayetler.
30. Nehcü’l-Belâğa, aynı kaynak.
31. Gurerü’l-Hikem ve Dürerü’l-Kelim, c. 1, s. 260.
32. Aynı kaynak, c. 5, s. 185.
33. Aynı kaynak, s. 214.
34. İbn Ebî’l-Hadîd, Şerhu Nehci’l-Belâğa, Kum, Âyetullah el-Uzmâ Mer‘aşî Necefî Kütüphanesi Yayınları, 2. baskı, c. 20, s. 335.
35. Mecmûa-i Âsâr (Toplu Eserler), c. 2, s. 372.
36. Nehcü’l-Belâğa, Feyzü’l-İslâm, 181. hutbe.
37. Bihârü’l-Envâr, c. 74, s. 278.
38. Nehcü’l-Belâğa, 260. kısa söz.
39. Sa‘dî, Gülistan, 8. bölüm.
40. Nehcü’l-Belâğa, 31. mektup.
41. Aynı kaynak.
Yazar: Muhammed Sübhânîniyâ
