Hz. İsmail (a.s.), ulü’l-azm peygamberlerden biri olan, kendisine özgü bir şeriatı ve bağımsız bir kitabı bulunan Halîlürrahman Hz. İbrahim’in (a.s.) oğludur.[1] Annesinin adı ise tarihin büyük ve tanınmış kadınlarından biri olan Hz. Hacer’dir (s.a.). Hz. Hacer’in soyu Mısır’a dayanmaktadır.[2]
Hz. İbrahim’in (a.s.) doğumuna ilişkin kesin bir tarih bulunmadığı gibi, oğlu Hz. İsmail’in (a.s.) doğum tarihi de kesin olarak bilinmemektedir. Ancak rivayetlere göre Hz. İbrahim (a.s.), Nemrud taraftarlarının ateşinden kurtulduktan sonra Allah’ın emriyle onların ülkesini terk ederek Beytülmakdis’e doğru yola çıktı.[3] Uzun yıllar geçmesine rağmen eşi Hz. Sâre’nin (s.a.) kısır olması nedeniyle çocuk sahibi olamadı. Bunun üzerine Hz. Sâre (s.a.), Hz. İbrahim’e (a.s.), Mısırlı cariyesi Hz. Hacer (s.a.) ile evlenmesini önerdi.[4][5]
Bu evlilikten Hz. İsmail (a.s.) dünyaya geldi. Kur’an-ı Kerim, onun doğumunu, babasına yaşlılık döneminde bahşedilen ilahi bir armağan olarak nitelendirmektedir.[6][7]
Hz. Sâre (s.a.) de bu olaydan sonra ileri yaşta İshak adında bir çocuk dünyaya getirdi. Hz. İshak (a.s.) da peygamberlerden biriydi.
Bazı müfessirler, Kur’an-ı Kerim’de geçen “Sâdıku’l-Va‘d” (sözünde duran, vaadine sadık olan) lakabının Hz. İsmail’e ait olduğunu belirtmişlerdir:
“وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا”[8]
“Kitapta İsmail’i de an. Şüphesiz o, sözüne sadık bir kimseydi ve resul, nebi idi.”
Hz. İsmail’in (a.s.) bir adamla belirli bir yerde kendisini beklemek üzere sözleştiği nakledilmiştir. Ancak o adam verdiği sözü unutmuştur. Buna rağmen Hz. İsmail (a.s.), adam geri dönünceye kadar üç gün[9] veya bir yıl[10] boyunca o yerde beklemiştir.
Ayrıca Hz. İsmail’in (a.s.), kurban edilmesi sırasında sabredeceğine dair babasına verdiği sözü yerine getirmesi nedeniyle “Sâdıku’l-Va‘d” lakabıyla anıldığı da belirtilmiştir.[11]
Bununla birlikte bazıları, Hz. İsmail’in (a.s.) babası Hz. İbrahim’den (a.s.) önce vefat ettiğini ve “Sâdıku’l-Va‘d” ifadesinin, kendi kavmine peygamber olarak gönderilen Hizkîl oğlu İsmail’i nitelendirdiğini ileri sürmüşlerdir.[12]
Hz. İsmail’in (a.s.) bir diğer lakabı ise “Zebîhullah”tır. İslam Peygamberi’nden (s.a.a.) ve Ehl-i Beyt’ten (a.s.) nakledilen rivayetlerde bu lakabın kendisine ait olduğu ifade edilmiştir.[13]
İslam Peygamberi’nden (s.a.a.) nakledilen meşhur bir rivayette, Hz. Peygamber kendisini iki kurbanlığın oğlu olarak nitelendirmiş ve bununla övünmüştür:
“أنا ابن الذبیحین”؛[14]
“Ben iki kurbanlığın oğluyum.”[15]
İslam Peygamberi (s.a.a.), İsrailoğullarının atalarından olan Hz. İshak’ın (a.s.) değil, Hz. İsmail’in (a.s.) soyundan geldiğine göre, birinci kurbanlığın Hz. İsmail (a.s.) olduğu kuşkusuzdur.[16] İkinci kurbanlık ise Hz. Peygamber’in muhterem babası Abdullah’tır. Onun yerine 100 deve kurban edilmiştir.
İslam Peygamberi (s.a.a.) ve İmam Ali’den (a.s.) nakledilen bir duada Allah’a şöyle hitap edilmektedir:
“یا من فدی اسماعیل من الذبح”؛[17]
“Ey İsmail’i kurban edilmekten kurtaran Allah!”
İmam Ali (a.s.),[18] İmam Sâdık (a.s.)[19] ve İmam Rızâ (a.s.),[20] kurban edilmek istenen kişinin kim olduğu sorusuna cevap olarak Hz. İsmail’in (a.s.) adını zikretmişlerdir.
Bunlar ve kendi yerinde açıklanan diğer delil ve kanıtlar, Zebîhullah’ın Hz. İsmail olduğunu göstermektedir.[21]
Hz. İsmail’in (a.s.) eşleri ve çocukları vardı ve peygamberlik onun soyundan devam etti.
İlk eşi, “Cürhüm” kabilesinden Sa‘d’ın kızı “Ceddâ” adlı bir kadındı.[22] Hz. İsmail (a.s.), daha sonra babasının emri üzerine bu eşinden boşandı.[23] Ardından aynı kabileden başka bir kadınla evlendi ve bu evlilikten birçok çocuğu oldu.[24]
Sonraki eşinin adı hakkında farklı rivayetler bulunmaktadır:
“Mudâd bin Amr’ın kızı Seyyide”[25] veya “Ri‘le”,[26] “Ümmü Selmâ”[27] yahut “Hâris bin Mudâd’ın kızı Hatfâ”.[28]
Hz. İsmail’in (a.s.) çocuklarının sayısı ve isimleri konusunda da görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Hz. İsmail’in Kaydar, Nâbit, Edbîl, Mibşâm, Misma‘, Dûmâ, Mesâ, Hadâd, Teymâ, Yetûr, Nâfis ve Kaydemâ adlarında on iki erkek çocuğu olmuştur.[29]
Bu isimler İbranice kökenli olarak nakledildiği için harflerinde ve harekelerinde, dolayısıyla telaffuzlarında farklılıklar ortaya çıkmıştır.[30] Bu nedenle söz konusu isimler bazı diğer kitaplarda küçük değişikliklerle aktarılmıştır.[31]
Hz. İsmail’in (a.s.) kızları hakkında ise İmam Sâdık’tan (a.s.) şöyle nakledilmiştir: Hicr-i İsmail’de, üçüncü (batı) köşeye yakın bir yerde Hz. İsmail’in kızlarından birkaçı defnedilmiştir.[32]
Ayrıca Hz. İsmail, kızlarından birini amcasının oğlu Îs bin İshak ile evlendirmiştir.[33] Ancak Hz. İsmail’in bütün kızlarının adlarını ve kesin sayılarını açıkça belirten bir kaynağa rastlayamadık.
Daha sonraki dönemlerde Hz. İsmail’in (a.s.) soyundan peygamberliğe ulaşan kişiler arasında Hz. Kaydar (a.s.), Hz. Şuayb (a.s.)[35] ve İslam Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.a.)[36] sayılabilir.
Kur’an-ı Kerim, birçok ayette Hz. İsmail’i ilahi bir peygamber olarak tanıtmıştır. Ancak bu ayetlerin hiçbirinde Hz. İsmail’e ait bir semavi kitabın varlığından söz edilmemiştir. Tarih, tefsir ve hadis kaynaklarında da bu konuda herhangi bir bilgiye rastlamadık.
Bu nedenle Hz. İsmail’in (a.s.), babası Hz. İbrahim’in (a.s.) tevhid dinini ve inanç esaslarını şirk ve putperestliğe karşı yaydığı söylenmelidir.
Hz. İsmail, Cürhümîleri,[37] Yemen kabilelerini ve Amalikalıları[38] hidayete ulaştırmakla görevlendirilmişti.[39] Bu nedenle onların arasında ilahi tebliğ görevini yerine getirmiş; onları namaza ve zekâta davet etmiş, putlara tapmaktan sakındırmıştır.
Kur’an-ı Kerim’de Hz. İsmail’in (a.s.) birtakım özelliklerinden söz edilmiştir.[40] Bunlardan bazıları şunlardır:
Halim ve yumuşak huylu olması:
“Biz ona [İbrahim’e] halim ve sabırlı bir erkek çocuk müjdeledik.”[41]
Kur’an-ı Kerim’de “hilm” ahlaki özelliği yalnızca Allah,[42] Hz. İbrahim (a.s.),[43] Hz. İsmail (a.s.) ve Hz. Şuayb (a.s.)[44] için kullanılmıştır.
Belirtmek gerekir ki hilm özelliğinin Hz. İsmail’de (a.s.) gençlikle birlikte bulunması, onun seçkin üstünlüklerinden biridir. Çünkü bu iki özellik genellikle bir arada bulunmaz.[45]
Sabır ve tahammül:
Kur’an-ı Kerim, aralarında Hz. İsmail’in (a.s.) de bulunduğu bazı peygamberlerden söz ederek onları sabır ve dayanıklılık özellikleriyle övmektedir:
“İsmail’i, İdris’i ve Zülkifl’i de (hatırla). Onların hepsi sabredenlerdendi.”[46]
Bazı müfessirlere göre bu ayette Hz. İsmail’in sabrından kastedilen, verimsiz ve çorak bir toprakta Kâbe’yi inşa ederken gösterdiği kararlılıktır.[47]
Allah’ın özel rahmetine mazhar olması:
Allah, önceki bölümde adı geçen peygamberler hakkında şöyle buyurmaktadır:
“Biz onları (özel) rahmetimize dâhil ettik…”[48]
İyilik ve iyilikseverlik:
Kur’an-ı Kerim, Hz. İsmail’i başka bazı peygamberlerle birlikte iyiler arasında saymaktadır:
“İsmail’i, Elyesa‘ı ve Zülkifl’i de an. Onların hepsi hayırlı kimselerdendir.”[49]
Namaza ve zekâta yönlendirmesi:
“وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ …”؛[50]
“O, ailesine sürekli olarak namazı ve zekâtı emrederdi.”
Hidayet konusunda örnek olması:
Allah, Kur’an-ı Kerim’de İslam Peygamberi’ne (s.a.a.), Hz. İsmail (a.s.) gibi hidayete erdirilmiş kişileri örnek almasını tavsiye etmektedir:
“İsmail’i, Elyesa‘ı, Yunus’u, Lût’u ve … İşte bunlar Allah’ın hidayete erdirdiği kimselerdir. Öyleyse sen de onların hidayetine uy.”[51]
Hz. İsmail’in (a.s.) yaşadığı dönem ve Mekke bölgesinin iklim koşulları göz önünde bulundurulduğunda, Hz. İsmail de dâhil olmak üzere o bölge halkının çoğunun başlıca geçim kaynağının hayvancılık olduğu anlaşılmaktadır.
Bu husus, Hz. İbrahim’in (a.s.) Hz. İsmail’in (a.s.) eşiyle yaptığı görüşmeden de anlaşılabilir. Hz. İbrahim, ona eşi İsmail’in (a.s.) ve kayınvalidesi Hacer’in (s.a.) durumunu sorduğunda, onların sürünün peşinde oldukları cevabını almıştır.[52]
Hz. İsmail’e (a.s.) atfedilebilecek keramet ve mucizelerden bazıları şunlardır:
Hz. İsmail’in çocukluğunun ilk dönemlerinde, Mescid-i Haram’da ayaklarının altından Zemzem suyu akmaya başlamış ve daha sonra bu suyun çıktığı yer Zemzem Kuyusu hâline gelmiştir. Bu husus hem rivayetlerde[53] hem de tarihî kaynaklarda[54] açıkça belirtilmiştir.[55]
Hz. İbrahim (a.s.) kendisine, “Yavrucuğum, rüyamda seni kurban ettiğimi gördüm” dediğinde, Hz. İsmail (a.s.) şöyle cevap vermiştir: “Babacığım, sana emredileni yerine getir. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın.” Bunun üzerine Hz. İbrahim’in (a.s.) elindeki bıçak körelmiş ve oğlunun boğazını kesmemiştir.[56]
Hz. İsmail’in (a.s.) 130[57] veya 137[58] yaşında, hicretten yaklaşık iki bin altı yüz seksen altı yıl önce vefat ettiği nakledilmiştir.[59][60]
Rivayetler ve tarihî kaynaklar, Hz. İsmail’in (a.s.) Kâbe’nin yanında, oluğunun altında bulunan bir bölgeye defnedildiği konusunda görüş birliği içindedir. Günümüzde bu bölge onun adıyla anılmakta ve “Hicr-i İsmail” olarak bilinmektedir.[61]
İmam Sâdık’tan (a.s.) nakledildiğine göre “Hicr-i İsmail” bölgesi, hem bu ilahi peygamberin yaşadığı yer hem de kendisinin ve annesi Hz. Hacer’in defnedildiği yerdir.[62]
[1]. İbn Hazm el-Endelüsî, Ali bin Ahmed, Cemheretü Ensâbi’l-Arab, tahkik: Bir Âlimler Heyeti, s. 7, Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. baskı, H. 1403, M. 1983; İbn Kesîr, İsmail bin Ömer, el-Bidâye ve’n-Nihâye, c. 1, s. 193, Beyrut, Dârü’l-Fikr, H. 1407.
[2]. İbn Hişâm, Abdülmelik, es-Sîretü’n-Nebeviyye, tahkik: Mustafa es-Sakkâ, İbrahim el-Ebyârî ve Abdülhafîz Şelebî, c. 1, s. 6, Beyrut, Dârü’l-Ma‘rife, tarihsiz; Ya‘kūbî, Ahmed bin Ebî Ya‘kūb, Târîhu’l-Ya‘kūbî, c. 1, s. 25, Beyrut, Dâr Sâdır, tarihsiz.
[3]. Enbiyâ Suresi, 68-71. ayetler; Tabâtabâî, Seyyid Muhammed Hüseyin, el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân, c. 7, s. 230, Kum, İslami Yayınlar Bürosu, 5. baskı, H. 1417.
[4]. “Hz. İbrahim’in (a.s.) Eşlerinin ve Çocuklarının İsimleri”, 34622; “Kur’an ve Tevrat’a Göre Hacer’in Hayatı”, 57142; “Zemzem Su Kaynağı”, 49056; “Tavafın Hikmeti ve Hac ile Umre İbadetlerinin Tarihçesi”, 37787.
[5]. Târîhu’l-Ya‘kūbî, c. 1, s. 25.
[6]. Bazı rivayetlere göre Hz. İbrahim (a.s.) o dönemde 86 yaşındaydı. Bkz. Târîhu’l-Ya‘kūbî, c. 1, s. 25.
[7]. “الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَى الْکبَرِ إِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعَاءِ”. İbrahim Suresi, 39. ayet.
[8]. Meryem Suresi, 54. ayet.
[9]. Mes‘ûdî, Ali bin Hüseyin, İsbâtü’l-Vasiyye li’l-İmâm Ali bin Ebî Tâlib, s. 45, Kum, Ensâriyân, 3. baskı, Hicri Şemsi 1384.
[10]. Küleynî, Muhammed bin Ya‘kūb, el-Kâfî, tahkik ve tashih: Ali Ekber Gaffârî ve Muhammed Âhundî, c. 2, s. 105, Tahran, Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 4. baskı, H. 1407.
[11]. Kurtubî, Muhammed bin Ahmed, el-Câmi‘ li-Ahkâmi’l-Kur’ân, c. 16, s. 101, Kahire, Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. baskı, H. 1384.
[12]. Tabersî, Fazl bin Hasan, Mecma‘u’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, tahkik ve mukaddime: Muhammed Cevâd Belâğî, c. 6, s. 800, Tahran, Nâsır Hüsrev, 3. baskı, Hicri Şemsi 1372; ayrıca bkz. “Meryem Suresinde Kastedilen İsmail”, 21362.
[13]. Şeyh Sadûk, Men Lâ Yahduruhü’l-Fakîh, tahkik ve tashih: Ali Ekber Gaffârî, c. 2, s. 230, Kum, İslami Yayınlar Bürosu, 2. baskı, H. 1413; Tûsî, Muhammed bin Hasan, el-Emâlî, s. 338, Kum, Dârü’s-Sekâfe, 1. baskı, H. 1414.
[14]. Muhammed bin Muhammed, Târîhnâme-i Taberî, tahkik: Muhammed Rûşen, c. 1, s. 169; c. 3, s. 19, Tahran, Sürûş, 2. baskı, Hicri Şemsi 1378; Sâlihî Şâmî, Muhammed bin Yûsuf, Sübülü’l-Hüdâ ve’r-Reşâd fî Sîreti Hayri’l-İbâd, tahkik: Âdil Ahmed Abdülmevcûd ve Ali Muhammed Muavvaz, c. 1, s. 302, Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. baskı, H. 1414, M. 1993.
[15]. Kummî, Ali bin İbrahim, Tefsîrü’l-Kummî, tahkik ve tashih: Seyyid Tayyib Mûsevî Cezâirî, c. 2, s. 226, Kum, Dârü’l-Kitâb, 3. baskı, H. 1404; Men Lâ Yahduruhü’l-Fakîh, c. 4, s. 368; el-Emâlî, s. 457.
[16]. Şeyh Tûsî, Muhammed bin Hasan, et-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, mukaddime: Şeyh Âgâ Büzürg Tahrânî, tahkik: Ahmed Kasîr Âmilî, c. 8, s. 518, Beyrut, Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, tarihsiz.
[17]. İbn Tâvûs, Ali bin Mûsâ, Mühecü’d-Daavât ve Menhecü’l-İbâdât, tahkik ve tashih: Ebû Tâlib Kirmânî ve Muhammed Hasan Muharrir, s. 156, Kum, Dârü’z-Zehâir, 1. baskı, H. 1411.
[18]. Şeyh Tûsî, el-Emâlî, s. 338.
[19]. Şeyh Sadûk, Me‘âni’l-Ahbâr, tahkik ve tashih: Ali Ekber Gaffârî, s. 391, Kum, İslami Yayınlar Bürosu, 1. baskı, H. 1403.
[20]. Şeyh Sadûk, el-Hisâl, tahkik ve tashih: Ali Ekber Gaffârî, c. 1, s. 56, Kum, İslami Yayınlar Bürosu, 1. baskı, Hicri Şemsi 1362.
[21]. “Kurban Edilmek İstenen İsmail mi, İshak mı?”, 26862; “Hz. İshak’ın (a.s.) Kurbanlık Olmasıyla İlgili Rivayetlerin İncelenmesi”, 95812.
[22]. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasan Ali bin Hüseyin, Mürûcü’z-Zeheb ve Me‘âdinü’l-Cevher, c. 2, s. 19-20, Kum, tahkik: Es‘ad Dâğir, Dârü’l-Hicre, 2. baskı, H. 1409.
[23]. Taberî, Muhammed bin Cerîr, Târîhu’t-Taberî, tahkik: Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim, c. 1, s. 314, Beyrut, Dârü’t-Türâs, 2. baskı, H. 1387, M. 1967.
[24]. Aynı kaynak; Târîhu’l-Ya‘kūbî, c. 1, s. 27.
[25]. Târîhu’t-Taberî, c. 1, s. 314.
[26]. İbn Sa‘d, Vâkıdî’nin kâtibi Muhammed bin Sa‘d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ, tahkik: Muhammed Abdülkadir Atâ, c. 1, s. 43, Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. baskı, H. 1410.
[27]. Minhâc-ı Sirâc, Tabakât-ı Nâsırî: İran ve İslam Tarihi, tahkik: Abdülhay Habîbî, c. 1, s. 47, Tahran, Dünyâ-yi Kitâb, 1. baskı, Hicri Şemsi 1363.
[28]. Târîhu’l-Ya‘kūbî, c. 1, s. 222.
[29]. Aynı kaynak.
[30]. Aynı kaynak.
[31]. el-Kâmil fi’t-Târîh, c. 1, s. 125.
[32]. el-Kâfî, c. 4, s. 210.
“قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع دُفِنَ فِی الْحِجْرِ مِمَّا یَلِی الرُّکْنَ الثَّالِثَ عَذَارَى بَنَاتِ إِسْمَاعِیلَ”.
[33]. Târîhu’t-Taberî, c. 1, s. 314.
[35]. Dîneverî, Ahmed bin Dâvûd, el-Ahbârü’t-Tıvâl, tahkik: Abdülmün‘im Âmir, s. 9, Kum, Menşûrâtü’r-Rızâ, Hicri Şemsi 1368.
[36]. İbnü’l-Esîr, Ali bin Muhammed, Üsdü’l-Gâbe fî Ma‘rifeti’s-Sahâbe, c. 1, s. 20, Beyrut, Dârü’l-Fikr, H. 1409, M. 1989; es-Sîretü’n-Nebeviyye, tahkik: Mustafa es-Sakkâ, İbrahim el-Ebyârî ve Abdülhafîz Şelebî, c. 1, s. 1-2.
[37]. Begavî, Hüseyin bin Mes‘ûd, Me‘âlimü’t-Tenzîl fî Tefsîri’l-Kur’ân, tahkik: Abdürrezzâk el-Mehdî, c. 3, s. 237-238, Beyrut, Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1. baskı, H. 1420.
[38]. Bkz. “Amalika Kavmi, Kutsal Kitap’ta Şiddet”, 32973.
[39]. el-Kâmil fi’t-Târîh, c. 1, s. 125.
[40]. “Kur’an’da Hz. İsmail’in Fazileti”, 21569.
[41]. “فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلیمٍ”. Sâffât Suresi, 101. ayet.
[42]. Bakara Suresi, 225, 235, 263. ayetler, …
[43]. “إِنَّ إِبْراهیمَ لَأَوَّاهٌ حَلیمٌ”, Tevbe Suresi, 114. ayet.
[44]. Hûd Suresi, 87. ayet.
[45]. Âlûsî, Seyyid Mahmûd, Rûhu’l-Me‘ânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm, tahkik: Ali Abdülbârî Atıyye, c. 12, s. 122, Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. baskı, H. 1415.
[46]. “وَ إِسْماعیلَ وَ إِدْریسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرینَ”. Enbiyâ Suresi, 85. ayet.
[47]. Mecma‘u’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, c. 7, s. 94.
[48]. “وَ أَدْخَلْناهُمْ فی رَحْمَتِنا …”. Enbiyâ Suresi, 86. ayet.
[49]. “وَ اذْکُرْ إِسْماعیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیار”. Sâd Suresi, 48. ayet.
[50]. “وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ …”. Meryem Suresi, 55. ayet.
[51]. “و اِسمعیلَ و الیَسَعَ و یونُسَ و لوطًا … اُولئِکَ الَّذینَ هَدَى اللّهُ فَبِهُدهُمُ اقتَدِهُ”. En‘âm Suresi, 86-90. ayetler.
[52]. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasan Ali bin Hüseyin, Mürûcü’z-Zeheb ve Me‘âdinü’l-Cevher, tahkik: Es‘ad Dâğir, c. 2, s. 20, Kum, Dârü’l-Hicre, 2. baskı, H. 1409.
[53]. el-Kâfî, c. 4, s. 202; Sadûk, Muhammed bin Ali, İlelü’ş-Şerâi‘, c. 2, s. 432, Kum, Dâverî Kitabevi, 1. baskı, Hicri Şemsi 1385, M. 1966.
[54]. Târîhu’t-Taberî (Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk), c. 1, s. 252; Târîhu’l-Ya‘kūbî, c. 1, s. 25.
[55]. “Zemzem Su Kaynağı”, 49056.
[56]. Sâffât Suresi, 102. ayet; “Hz. İsmail’in Yerine Bir Koyunun Kurban Edilmesinin Hikmeti”, 10414; “Hz. İsmail’in (a.s.) Kurban Edilmesi İçin Hz. İbrahim’e (a.s.) Rüyada Vahiy Gelmesinin Hikmeti”, 53102.
[57]. İmam Ebû Abdullah (a.s.) şöyle buyurmuştur:
“تُوُفِّیَ إِسْمَاعِیلُ بَعْدَهُ وَ هُوَ ابْنُ ثَلَاثِینَ وَ مِائَةِ سَنَةٍ فَدُفِنَ فِی الْحِجْرِ مَعَ أُمِّه”
İlelü’ş-Şerâi‘, s. 38; İbn Haldûn, Abdurrahman bin Muhammed, Dîvânü’l-Mübtede’ ve’l-Haber fî Târîhi’l-Arab ve’l-Berber ve Men Âsarahüm min Zevi’ş-Şe’ni’l-Ekber (Târîhu İbn Haldûn), tahkik: Halîl Şehhâde, c. 2, s. 396, Beyrut, Dârü’l-Fikr, 2. baskı, H. 1408, M. 1988.
[58]. el-Bidâye ve’n-Nihâye, c. 1, s. 193.
[59]. İbn Âşûr, Muhammed bin Tâhir, et-Tahrîr ve’t-Tenvîr, c. 4, s. 316, Beyrut, Müessesetü’t-Târîh, 1. baskı, tarihsiz.
[60]. Daha fazla bilgi için bkz. İslampedia sitesi, “İsmail Zebîhullah (a.s.)” maddesi.
[61]. et-Tabakâtü’l-Kübrâ, c. 1, s. 44.
[62]. İmam Ebû Abdullah’tan (a.s.) şöyle nakledilmiştir:
“قَالَ الْحِجْرُ بَیْتُ إِسْمَاعِیلَ وَ فِیهِ قَبْرُ هَاجَرَ وَ قَبْرُ إِسْمَاعِیلَ”.
el-Kâfî, c. 4, s. 210.
Kaynak: Islam Quest
